Үкімге қалай шағымдану керек: мерзімдер, апелляция, кассация

Үкімді қайта қараудың үш жолы

Қазақстанда үкім үш тәртіппен қайта қаралады, және әрқайсысының өз мерзімі мен өз соты бар. Басты айырмашылық — үкім заңды күшіне енді ме, жоқ па. Күшіне енбесе, апелляция жұмыс істейді. Күшіне енгеннен кейін кассация және жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта қарау қалады.

Реттілік маңызды: сотталғанның кассациялық шағымы апелляциядан өткен үкімге ғана қабылданады. Апелляцияны өткізіп алсаңыз, кассацияға тек Бас Прокурордың наразылығы арқылы жол қалады (ҚР ҚПК 484-бабының 3-бөлігі). Сондықтан шағымдану туралы шешімді үкімнен кейін бірден қабылдайды, «уақыт болғанда» емес.

Апелляция: 15 тәулік, бір күн де артық емес

Апелляциялық шағым үкім жария етілген күннен бастап он бес тәулік ішінде беріледі. Күзетпен ұсталған сотталған үшін мерзім оған үкімнің көшірмесі тапсырылған күннен бастап есептеледі (ҚР ҚПК 418-бабының 1-бөлігі).

Кешіктіріп берілген және мерзімді қалпына келтіру туралы өтінішхатсыз шағым авторына қайтарылады. Мерзімді үкім шығарған сотқа өтінішхат беру арқылы қалпына келтіруге болады (ҚР ҚПК 419-бабы). Адамға заң бұзушылықтар кедергі келтірсе, сот мерзімді қалпына келтіруге міндетті:

• сот отырысының хаттамасы уақтылы дайындалмаған;
• сот ісін жүргізу тілін білмейтін адамға үкімнің көшірмесі аудармасыз тапсырылған;
• үкімде шағымдану мерзімі дәл көрсетілмеген;
• шағымды уақтылы беруге объективті түрде кедергі болған өзге де мән-жайлар болған.

Мерзімді қалпына келтіруден бас тартуға да облыстық сотқа шағымдануға болады. Бірақ қалпына келтіруді жоспар ретінде санамаған жөн: шағымды мерзімінде берген оңай.

Апелляциялық шағымды қайда және қалай беру керек

Шағым үкім шығарған сот арқылы беріледі, ал оны облыстық немесе оған теңестірілген соттың апелляциялық сатысы қарайды (ҚР ҚПК 416–417-баптары). Шағымды тікелей облыстық сотқа жіберсеңіз, оны аудандық сотқа қайта жібереді — уақыт жоғалады.

ҚР ҚПК 423-бабы бойынша шағымда мыналар көрсетіледі:

• шағым жолданатын апелляциялық саты соты;
• шағымды кім береді, оның процестік жағдайы, мекенжайы және байланыс деректері;
• қандай үкімге шағым беріледі және оны қай сот шығарған;
• үкімге толық немесе ішінара шағым беріледі ме;
• үкімнің дұрыс еместігі неде, заңның қандай нормалары бұзылған және сіз не сұрайсыз;
• негіздеме ретіндегі дәлелдер, оның ішінде бірінші сатыдағы сот зерттемегендері;
• қоса берілетін материалдардың тізбесі, күні және қолы.

Міндетті мәліметтері жоқ шағым ресімдеуге жаңа мерзім белгіленіп қайтарылады. Осы мерзімде қайта жасалмаса, ол берілмеген болып саналады.

Көп адам білмейтін екі мүмкіндік бар. Біріншісі: апелляцияға жаңа материалдар әкелуге және бірінші сатыда айтылмаған куәлардан, сарапшылардан, мамандардан жауап алуды сұрауға болады (ҚР ҚПК 423-бабының 3-бөлігі). Екіншісі: отырыс басталғанға дейін шағымды өзгертуге және жаңа уәждермен толықтыруға болады. Шағымдану мерзімі өткеннен кейін іске кіріскен қорғаушы да бұрын берілген шағымды толықтыра алады (ҚР ҚПК 423-бабының 4-бөлігі). Сондықтан алғашқы 15 тәулікте ең бастысы — шағымды беру, ал толық уәждерді отырысқа дейін жеткізуге болады.

Апелляция не істей алады

Апелляциялық сот үкімнің заңдылығын, негізділігін және әділдігін толық көлемде тексереді. Ол сотталғанның жағдайын нашарлатпаса, шағымда көрсетілмеген негіздер бойынша да үкімді өзгерте алады (ҚР ҚПК 426-бабының 1-бөлігі). Нәтижесі — мына шешімдердің бірі:

• үкімді өзгеріссіз қалдыру;
• жазаны жеңілдету немесе мекеменің түрін өзгерту;
• әрекетті неғұрлым жеңіл бапқа қайта саралау;
• айыптау үкімінің күшін жойып, істі қысқарту;
• үкімнің күшін жойып, жаңа үкім шығару.

Сотталғанның өз шағымы немесе оның қорғаушысының шағымы бойынша апелляция оның жағдайын нашарлата алмайды (ҚР ҚПК 426-бабының 2-бөлігі). Жағдайды нашарлату прокурор, жәбірленуші немесе жеке айыптаушы сұраған кезде ғана мүмкін (ҚР ҚПК 442-бабының 2-бөлігі). «Тек жаманырақ болады» деген қорқыныш шағымданудан тоқтатпауы керек.

Апелляция жүріп жатқанда үкім заңды күшіне енбейді және орындалмайды. Ерекшелік — бұлтартпау шарасы туралы шешім: сот күзетпен ұстауға алса, адам күзетте қалады (ҚР ҚПК 421-бабының 1-бөлігі).

Іс апелляцияда түскен күннен бастап бір айдан кешіктірілмей, ал жаңа дәлелдемелерді зерттеу және жаңа үкім шығару қажет болса — екі айдан кешіктірілмей қаралады. Мерзім ұзартылуы мүмкін, бірақ әр жолы бір айдан аспайды (ҚР ҚПК 425-бабы).

Кассация: бөлек сот және мерзімсіз шағым

2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген үкімдерге шағымдарды бөлек Кассациялық сот қарайды. Шағымдардың көбі мәні бойынша қаралмай іріктелетін алдын ала қарау жойылды: ҚР ҚПК 490-бабы алып тасталды. Ережеге сай берілген шағым мәні бойынша қаралады.

Мерзімдер (ҚР ҚПК 487-бабы):

• сотталғанның пайдасына — кінәсіздігіне, дұрыс саралаудың болмауына, жазаның қатаңдығына байланысты — шағым мерзіммен шектелмейді;
• сотталғанның немесе ақталғанның жағдайын нашарлатуы мүмкін шағым немесе наразылық — үкім заңды күшіне енгеннен кейін бір жыл ішінде ғана. Бұл мерзім қалпына келтірілмейді.

Кассацияның негізі біреу — қылмыстық немесе қылмыстық-процестік заңның дұрыс қолданылмауы. Ол ауыр нәтижеге әкелуі тиіс: кінәсіз адамды соттау, дұрыс саралаудың болмауы, жазаның дұрыс тағайындалмауы немесе жазаның әрекеттің ауырлығы мен сотталғанның жеке басына сәйкес келмеуі, азаматтық талап немесе тәркілеу бойынша дұрыс емес шешім (ҚР ҚПК 485-бабы). Кассация апелляция сияқты дәлелдемелерді қайта бағаламайды — ол заңды қолданудағы қатені іздейді.

Кассацияда шағым бойынша не қаралмайды: қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыстар туралы істер, сондай-ақ бірқатар аралық қаулылар (ҚР ҚПК 484-бабының 2-бөлігі). Олар бойынша Бас Прокурордың немесе оның орынбасарларының наразылығы қалады.

Қалай беру керек. Кассациялық шағым Кассациялық сотқа жазбаша немесе электрондық құжат нысанында беріледі. Онда заңның қандай бұзушылықтары жіберілгені, олар сот шешімдеріне қалай әсер еткені және істе 485-баптың қай негізі бар екені көрсетіледі; уәждерді растайтын материалдар қоса беріледі (ҚР ҚПК 488-бабы). Апелляциядан айырмашылығы, кассациялық шағым үкімнің орындалуын тоқтата тұрмайды. Оны алты айға дейінгі мерзімге Жоғарғы Сот Төрағасы кассациялық сот төрағасының ұсынуы бойынша немесе Бас Прокурор тоқтата тұруға құқылы (ҚР ҚПК 493-бабы).

Кассация да сотталғанның өз шағымы немесе қорғаушысының шағымы бойынша оның жағдайын нашарлатуға құқылы емес (ҚР ҚПК 494-бабының 14-бөлігі). Сот шешімдерді өзгеріссіз қалдыра, өзгерте, үкімнің күшін жойып істі қысқарта немесе істі жаңадан қарауға жібере алады.

Жаңа мән-жайлар ашылғанда

Үкім заңды күшіне енгеннен кейін ол жалған айғақтарға, жалған дәлелдемелерге, дұрыс емес аудармаға немесе тергеуге қатысушылардың қылмыстық әрекеттеріне негізделгені анықталса, іс жүргізуді қайта бастауға болады (ҚР ҚПК 499–501-баптары). Сотталғанның пайдасына қайта қарау мерзіммен шектелмейді, ал сотталғанның қайтыс болуы ақтау мақсатында қайта қарауға кедергі емес.

Мұндай мән-жай ашылған күн деп, мысалы, жалған айғақ берген адамға қатысты үкімнің заңды күшіне енген күні саналады. Іс жүзінде дәл осылай болады: алдымен қорғау куәлардың өтірігін дәлелдейді, содан кейін осы үкімді пайдаланады.

Тәжірибеден

Құрылыс компаниясының бас директорын ҚР ҚК 189-бабының 4-бөлігі бойынша 37 млн теңгеден астам соманы иемденді деп айыптады, прокурор 8 жыл 6 ай сұрады. Бірінші сатыдағы сот оны ақтады. Айыптау тарапы үкімге шағымданды, бірақ ол апелляцияда да, кассацияда да өзгеріссіз қалды. Кейін айыптау айғақтарына негізделген екі адам ҚР ҚК 420-бабының 2-бөлігі бойынша сотталды — толығырақ кейсте.

Бұл жағдай шағымданудың екінші жағын көрсетеді: қорғаудың жұмысы үкіммен аяқталмайды. Апелляцияда күші жойылған ақтау үкімі нәтиже емес — оны келесі сатыларда да қорғау керек.

Дәл қазір не істеу керек

1. Үкім жария етілген күнді жазып алыңыз және он бесінші тәулікті есептеңіз. Күзетпен ұсталсаңыз — көшірме тапсырылған күнді белгілеңіз.
2. Үкімнің көшірмесін және сот отырысының хаттамасын алыңыз. Оларсыз соттың қай жерде қателескенін көрсету мүмкін емес.
3. Шағымды мерзімінде беріңіз, тіпті қысқа болса да. Толық уәждер мен жаңа дәлелдемелерді отырыс басталғанға дейін қосуға болады.
4. Үкім шығарған сот арқылы беріңіз және қабылданғаны туралы белгіні немесе электрондық берудің растамасын сақтаңыз.
5. Бірінші сатыда болмағанды жинаңыз: құжаттар, мамандардың қорытындылары, куәлар туралы деректер, залалдың өтелгенінің дәлелдері.
6. Кассацияны апелляциялық шағымның өзінде қарастырыңыз. Бірден аталған заң бұзушылықтар кейін Кассациялық сот үшін негіз болады.
7. Соңғы күнді күтпеңіз — өткізіп алған мерзім тек дәлелді себеп бойынша қалпына келтіріледі.

Шағымдануға көмек керек пе

Адвокат Айдар Советбеков апелляциялық және кассациялық шағымдар дайындайды және сенім білдірушілердің мүддесін Астана соттарында және бүкіл Қазақстанда, оның ішінде қашықтан білдіреді.

Сот үкіміне шағымдану · Адвокат консультациясы

Мұны да оқыңыз: ҚР ҚК 189-бабының 4-бөлігі бойынша ақтау үкімі · Сенім білдірушіге қарсы жалған айғақтар үшін үкім · Қылмыстық іс бойынша адвокат консультациясы