Отбасы баллмен: Отбасының цифрлық картасына байланысты жәрдемақы тоқтатылса не істеу керек — адвокат түсініктемесі

«Новая газета Казахстан» Отбасының цифрлық картасы отбасыларды A-дан E-ге дейінгі санаттарға қалай бөлетінін және неліктен 2027 жылдан бастап A және B санатындағы отбасылар жәрдемақының бір бөлігінен айырылуы мүмкін екенін талдады. Материал авторы Камила Макирова адвокат Айдар Советбековтан жағдайға құқықтық баға беруді сұрады.

Отбасының цифрлық картасы деген не

Жүйе 2023 жылдан бері жұмыс істейді және ай сайын мемлекеттік базалардан отбасылар туралы мәліметтерді жинайды: табыс, мүлік, тұрғын үй, көлік, жұмыспен қамтылу, кредиттер, бизнес — барлығы 59 көрсеткіш. Балл сомасы бойынша отбасыға A (әл-ауқаттың жоғары деңгейі) мен E (осал отбасылар) аралығындағы санат беріледі. 2027 жылдан бастап A және B санатындағы отбасылар үшін республикалық бюджеттен төленетін 36 жәрдемақы түрінің 14-іне қолжетімділік шектеледі. Президент тапсырмасынан кейін әдістеме қайта қаралуда, мұқтаждық қағидатын кезең-кезеңімен, пилот арқылы енгізу жоспарланған.

Тексерушілерді үйге кіргізбеуге бола ма

Материалда Түркістандағы жағдай сипатталған: көп балалы анаға екі адам келіп, өздерін таныстырмай, оны телефонға түсіріп, төлемнен бас тарта ма, жоқ па, бірден жауап беруді талап еткен. Адвокат келгендердің ешбір заңға сілтеме жасамағанына назар аударады. Үйге барып тексеру атаулы әлеуметтік көмекке өзі жүгінгендерге қатысты көзделген, ал көп балалы отбасыларға берілетін жәрдемақы — басқа төлем. Отбасы «жәрдемақы туралы сөйлесуге» келгендерді үйге кіргізуге міндетті емес және видеоны өшіруді талап етуге құқылы. «Жәрдемақыдан бас тарту — міндет емес, сіздің құқығыңыз, оны есік алдында ешкім талап ете алмайды», — дейді Айдар Советбеков.

Банк деректерін беруге келісім қаншалықты ерікті

2027 жылғы 1 қаңтардан бастап банктер көмекке үміткер отбасылардың шоттары мен депозиттері туралы мәліметтерді Еңбек министрлігіне алушы мен отбасы мүшелерінің келісімімен бере бастайды. Формалды түрде бұл заңды, бірақ адвокат мұндай келісімді ерікті деп санамайды: онсыз көмек тағайындалмайды. «Адам „деректерді беру“ мен „бермеу“ арасында емес, „деректерді беру“ мен „жәрдемақысыз қалу“ арасында таңдайды», — дейді ол. Мысалы, ересек ұлы келісім бермесе, балалары бар ана төлемсіз қалуы мүмкін.

Мемлекеттік базалардағы деректерді біріктірудің өзін адвокат заңды деп санайды. Бірақ көрсеткіштер тізбесі министрдің бұйрығымен бекітілген, сондықтан жеке өмірге араласу тереңдігін қазір парламентсіз ведомствоның өзі айқындайды.

Жәрдемақы тоқтатылса не істеу керек

Шектеулер 2027 жылдан бастап қолданылады. Адвокаттың айтуынша, жәрдемақы қате деректерге байланысты тоқтатылса, мұндай шешім заңсыз болады және отбасы бүкіл кезең үшін төлемді талап етуге құқылы. Ол мына тәртіппен әрекет етуге кеңес береді:

1. Деректерді түзету: eGov арқылы немесе Еңбек және әлеуметтік қорғау комитетінің департаментіне өтініш беріп, растайтын құжаттарды қоса беру — мысалы, көлікті сату шартын немесе табыс туралы анықтаманы.
2. Сонымен қатар жәрдемақыны тоқтату туралы шешімге жоғары тұрған органға жазбаша шағым беріп, өткізіп алған айлар үшін төлемді талап ету.
3. Бас тартса — бір ай ішінде әкімшілік сотқа талап арыз беру.
4. Хабарлама келген бойда автоматтандырылған шешімге қарсылық білдіру: бұл құқықты Дербес деректер туралы заң береді.

Әкімшілік сотта отбасының артықшылығы бар: Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекске сәйкес шешімнің негізіндегі фактілерді азамат емес, мемлекеттік орган дәлелдейді.

Олқылық: деректердің жылыстағаны туралы хабарламауы мүмкін

Адвокаттың байқауынша, заңның қолданыстағы редакциясы адамға оның дербес деректерінің жылыстағаны туралы дереу хабарлауды міндеттемейді. Уәкілетті орган бұзушылықтар тізілімін жүргізеді, бірақ азаматтарды хабардар ету әзірге тек уәде түрінде. Адам деректерінің жылыстағанын ең соңынан білуі мүмкін.

Карта мен «әлеуметтік рейтинг» арасындағы шекара қайда

Айдар Советбеков шекараны төрт белгі бойынша ажыратады: не өлшенеді, санат неге әкеледі, оны кім көреді және оған шағымдануға бола ма. Егер картаға айыппұлдар немесе әлеуметтік желідегі белсенділік қосылып, санатқа шетелге шығу, мемлекеттік қызмет немесе ЖОО-ға түсу байланысты бола бастаса — бұл «енді рейтинг». Сондықтан, оның пікірінше, ең бастысы — көрсеткіштер мен санат салдарының жабық тізбесін заңда бекіту: сонда рейтингке қарай кез келген қадам ашық, парламент арқылы жасалуға тиіс болады.

Жарияланымның толық мәтіні — «Новая газета Казахстан» сайтында.

Сондай-ақ жарияланды: MNU Newsroom.