ҚР ҚК 245-бабы — салық төлеуден жалтару: құрамы, жазасы және қорғау

245-бап бойынша ұйымдарға салынатын салықты төлеуден жалтару деп не саналады

ҚР ҚК 245-бабы ұйымдарға салынатын салықты және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруға, егер бұл іс-әрекет ірі мөлшерде төлемеуге әкеп соқса, жаза белгілейді. Заң екі тәсілді атайды:

• декларация табыс ету міндетті болған кезде декларацияны табыс етпеу;
• салық салынатын басқа да объектілерді және (немесе) басқа да міндетті төлемдерді жасыру жолымен декларацияға табыстар және (немесе) шығыстар туралы көрінеу бұрмаланған деректерді енгізу.

Тәсілдердің бөлінуі — үтірге таласу емес, саралау мәселесі. Баптың орыс мәтінінде «салық салудың басқа объектілерін жасыру жолымен» деген орам тізбеден кейін тұрады және екі түрлі оқылады: бұл үшінші дербес тәсіл ме, екіншісінің сипаттамасы ма. 245-баптың қазақ редакциясы екіұштылық қалдырмайды — онда салық салынатын объектілерді жасыру дәл декларацияға бұрмаланған деректерді енгізу тәсілі деп аталған, жеке іс-әрекет деп емес. ҚР ҚПК 179-бабының бірінші бөлігі екінші абзацының 3) тармағындағы тұжырым да осылай құрылған. Практикалық тұжырым: 245-баптың құрамы декларацияға байланған, сондықтан айыптауда декларация эпизоды болмаса, саралауды тексеру керек.

Салық төлеуден жалтару тек тікелей қасақаналықпен жасалады — бұл ҚР Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы № 3 «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша заңнаманы соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 28-тармағында тікелей айтылған. Сондықтан бухгалтердің қателігі, салық нормасын даулы түсіндіру, шығысты шегерімге жатқызуға болатыны туралы мемлекеттік кірістер органымен келіспеушілік 245-баптың құрамын құрамайды. Қылмыстық жауаптылық үшін деректердің дәл төлемеу мақсатында саналы түрде бұрмаланғанын және осының салдарынан бюджетке ірі мөлшерде төлем түспегенін дәлелдеу керек. Салықтың қосымша есептелуінің өзі қылмыс емес.

Кері жағдай да бар: егер қызмет заңсыз кәсіпкерлік, банк, микроқаржы немесе коллекторлық қызмет болса (ҚР ҚК 214, 214-1, 214-2-баптары), адамда салық төлеу міндеті мүлде туындамайды және 244 және 245-баптар бойынша қосымша саралау талап етілмейді — сол нормативтік қаулының 11-тармағы.

Кім жауап береді: 245-бап немесе 244-бап

Қатар тұрған екі бап кімнің салығы төленбегені бойынша ажыратылады.

ҚР ҚК 244-бабы — азаматтың салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы: жеке адам беру міндетті болған кезде табыстары туралы декларация бермеді не декларацияға немесе салықты есептеуге немесе төлеуге байланысты өзге құжаттарға табыстары, шығыстары не салық салынуға жататын мүлкі туралы көрінеу бұрмаланған деректерді енгізді, оның ішінде жұмыстарды іс жүзінде орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактураны пайдаланды. 244-бап үшін ірі мөлшер — 20 000 АЕК-тен асатын төленбеген төлем (2026 жылы 86 500 000 ₸-ден жоғары, ҚР ҚК 3-бабының 38) тармағы), және мұнда қосымша есептеу үлесі туралы ешқандай қосымша шарт жоқ. Жаза — 3 000 АЕК-ке дейін айыппұл (12 975 000 ₸-ге дейін), сол мөлшерде түзеу жұмыстары, 800 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, үш жылға дейін бас бостандығын шектеу не бас бостандығынан айыру. Бапта бөліктер жоқ, бұл ауырлығы орташа қылмыс.

ҚР ҚК 245-бабы — ұйымдардан салық төлеуден жалтару. Салықты ұйым төлейді, бірақ қылмыстық жауаптылықты жеке адам көтереді: декларацияларды беруге және олардағы деректерге жауапты болған, бюджетпен есеп айырысу туралы шешім қабылдаған адам. Әдетте бұл басшы және бас бухгалтер, бірақ әрбір істе жауапты адамдардың аясы құжаттар бойынша — бұйрықтар, сенімхаттар, декларациялардағы қолтаңбалар, міндеттердің іс жүзіндегі бөлінуі бойынша анықталады. Қазақстанда ұйым қылмыстық жауаптылық көтермейді.

Екі бапта да борышты төлеген кездегі босату тетігі бірдей, бірақ 245-бапта ерекшелік бар — қылмыстық топ жасаған әрекет. 244-баптың ескертуінде мұндай ерекшелік жоқ.

Жауаптылық қандай сомадан басталады: ірі және аса ірі мөлшер

245-бап үшін мөлшер тек төленбеген сома бойынша емес, бірден екі шарт бойынша есептеледі. ҚР ҚК 3-бабының 38) және 3) тармақтары осылай құрылған.

Ірі мөлшер — тексерілген кезең ішінде бюджетке түспеген төлемдер сомасы 50 000 АЕК-тен асады, және сонымен бірге тексерілетін кезеңнің бір күнтізбелік жылы үшін салықтық тексеру нәтижелері бойынша есептелген салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасы салық төлеуші осы күнтізбелік жыл үшін есептеген барлық салық пен төлем сомасының 10 %-ынан асады.

Аса ірі мөлшер — сол шарттар, бірақ төленбеген сома 75 000 АЕК-тен асады, ал 10 % туралы шарт дәл солай қолданылады.

10 % туралы шартты практикада жиі ескермейді, ал ол дербес шарт. Миллиардтап есептеп, төлейтін ірі компания үшін 250 млн теңге қосымша есептеу тексерілетін кезеңнің бірде-бір жылы бойынша 10 %-ға жетпеуі мүмкін — сонда сома 50 000 АЕК-тен көп болса да, 245-бап мағынасындағы ірі мөлшер жоқ. Сондықтан қорғаудың бірінші тексеретіні — әр жыл бойынша жеке есеп.

Екі процестік егжей-тегжей, екеуі де Жоғарғы Соттың № 3 нормативтік қаулысының 27-тармағынан. Біріншісі: мөлшер ҚК 3-бабының 3) және 38) тармақтары бойынша құқық бұзушылық жасалған кезде қолданыста болған редакцияда айқындалады — яғни АЕК те сол кездегі, айып тағылған күнгі емес. Екіншісі: төленбеген салық сомасы дәлелдемелер жиынтығы бойынша — салықтық тексеру актісімен, сарапшының қорытындысымен және басқаларымен — салықтың түріне және төлеу мерзімдеріне қарамастан, төленбеудің бүкіл кезеңі үшін жалпы сома тағылып айқындалады.

245-баптың бөліктері бойынша жаза

Санаттар ҚР ҚК 11-бабында айқындалған: ең ауыр жазасы бес жылға дейін бас бостандығынан айыру болатын қасақана әрекет — ауырлығы орташа қылмыс, он екі жылға дейін — ауыр қылмыс. 245-баптың 1 және 2-бөліктері (үш және төрт жылға дейін) ауырлығы орташа санатқа, 3-бөлігі (сегіз жылға дейін) ауыр қылмыстарға жатады.

245-бап бойынша істерді басқа экономикалық істерден өзгеше жүргізудің себебі — санкцияның екі қасиеті. Біріншісі: айыппұл АЕК-пен емес, төленбеген сомадан есептеледі. 220 млн теңге төленбеген кезде 1-бөлік бойынша айыппұл 440 млн-нан 660 млн теңгеге дейін, яғни берешектің өзінен бірнеше есе көп. Екіншісі: лауазымдарды атқару құқығынан айыру — үш бөліктің бәрінде де міндетті қосымша жаза: 245-баптың санкцияларында «немесе онсыз» деген ескертпе жоқ. Қазақ мәтінінде бұл айқын көрінеді — құқықтан айыру санкцияның басына шығарылған («белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, … айыппұл салуға … жазаланады»), яғни ол айыппұлды қоса алғанда, бүкіл санкцияға қатысты.

2-бөліктегі «алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы» мен 3-бөліктегі «қылмыстық топ» — әртүрлі белгілер, оларды шатастыруға болмайды. Сөз байласу (ҚР ҚК 31-бабының 2-бөлігі) — құқық бұзушылықты бірге жасау туралы алдын ала келіскен адамдар, мысалы директор мен бухгалтер. ҚР ҚК 3-бабының 24) тармағы бойынша қылмыстық топ — жабық тізбе: ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, олардың трансұлттық нысандары, террористік топ, экстремистік топ, банда, заңсыз әскерилендірілген құралым. Қандай белгі тағылғанынан баптың бөлігі ғана емес, салықты төлеген кезде босату мүмкіндігінің өзі де тәуелді.

ҚР ҚК 245-бабының нормалары 2026 жылғы 10 қарашада қолданыста болған редакция бойынша келтірілген; соңғы өзгерістер ҚР 2025 жылғы 16 шілдедегі № 210-VIII Заңымен енгізілген. Ресми мәтін — Әділет сайтында.

Салық пен өсімпұлды төлеген кезде жауаптылықтан босату

ҚР ҚК 245-бабында көзделген әрекетті жасаған адам салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер бойынша берешекті, сондай-ақ өсімпұлды ерікті түрде төлеген жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Бұл 245-баптың ескертуі, ондағы ерекшелік біреу — қылмыстық топ жасаған әрекет.

Практикада бұдан мынау шығады:

• Берешекті де, өсімпұлды да төлеу керек. Негізгі борышты ғана төлеу шартты орындамайды.
• Өтеу толық болуға тиіс. Жоғарғы Соттың № 3 нормативтік қаулысының 31-тармағы бойынша 244 және 245-баптардың ескертулері негізінде босату залал толық өтелген кезде ғана болуы мүмкін; залалды ішінара өтеу және болашақта өтеу міндеттемелері босату үшін негіз емес.
• Төлеу ерікті болуға тиіс — яғни ұйымның өзі немесе ол үшін төлеуі, мәжбүрлеп өндіріп алу емес.
• Босату міндетті, қалауға қалдырылмаған. Заң «босатылуы мүмкін» емес, «босатылады» дейді. Процестік тұрғыда іс ҚР ҚПК 35-бабының 1-бөлігінің 12) тармағы бойынша — ҚК ережелеріне сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жататын адамға қатысты тоқтатылады.
• 1, 2-бөліктер және 3-бөлік бойынша аса ірі мөлшер босатуға жатады. Жатпайтыны — қылмыстық топ жасаған жалтару ғана.
• Ескерту мәтінінде төлеу сәті бойынша шектеу жоқ — онда «іс қозғалғанға дейін» немесе «сотқа жіберілгенге дейін» деген сөздер жоқ, нормативтік қаулының 31-тармағы да босатуды сатыға байламайды. Бірақ борыш неғұрлым ерте өтелсе, тәуекел соғұрлым аз: іс мүлде тіркеле ме, жоқ па — осыған байланысты.

3-бөлік босатуды неге жабады және салық ісінде «қылмыстық топ» деген не

245-баптың 3-бөлігі — салық пен өсімпұлды төлеу жауаптылықтан босатпайтын жалғыз бөлік, және оның да тек қылмыстық топ тағылған жерінде. Топ белгісі жоқ аса ірі мөлшер кезінде ескерту жұмыс істейді. Сондықтан 245-бап бойынша істерде қылмыстық топ болды ма деген дау — айыпталушыда істі төлеу арқылы жабу мүмкіндігі қалады ма деген дау.

Мұнда қорғауды екі норма мен Конституциялық Соттың бір қаулысы ұстайды.

ҚР ҚК 31-бабының 6-бөлігі. Заңды тұлға ретінде тіркелген ұйымдардың құрылтайшылары, қатысушылары, басшылары, басқару органдарының мүшелері мен жұмыскерлері, сондай-ақ олардың құрылымдық бөлімшелерінің басшылары мен жұмыскерлері ұйымның ұйымдық-штаттық құрылымына және ұйымды басқару өкілеттіктерін жүзеге асыруға не ұйымның кәсіпкерлік немесе өзге де экономикалық қызметін жүзеге асыруға байланысты қандай да бір қылмыс жасағанына қарап қылмыстық топ деп танылмайды. Ерекшелік — ұйым немесе оның бөлімшесі қылмыс жасау үшін көрінеу құрылған жағдай. Бұл бөлік 31-бапқа ҚР 2025 жылғы 16 шілдедегі № 210-VIII Заңымен енгізілген.

ҚР Конституциялық Сотының 2025 жылғы 25 маусымдағы № 72-НҚ нормативтік қаулысы. Ол, оның ішінде, ҚК 245-бабының үшінші бөлігін «қылмыстық топ» деген сөздерге қатысты даулаған өтініш бойынша қабылданған. Конституциялық Сот оны Конституцияға сәйкес деп таныды, бірақ сонымен бірге коммерциялық ұйымдардың басшылары мен жұмыскерлерін қарапайым коммерциялық құрылымдарға тән формальды белгілер бойынша — иерархия, бағыныстылық, функциялардың бөлінуі, басқару жүйесі, пайда табуға ұмтылу — қылмыстық топ үшін жауаптылыққа тарту тәуекеліне назар салды. Әрекетті қылмыстық топ жасады деп тану үшін қаулы төрт өлшемді атайды:

• қатысушылардың тек қылмыс жасауға бағытталған әрекеттерінің тұрақты үйлесімділігі;
• топтың бастапқыда қылмыстық мақсатпен құрылуы, заңды құрылған құрылымның құқыққа қарсы құрылымға айналуы емес;
• рөлдер бөлінген және орталықтандырылған басқару бар үйлестірілген қылмыстық қызметке саналы қатысу;
• негізгі мақсат ретінде шаруашылық мақсаттың болмауы және оның заңсыз пайдамен ауыстырылуы.

Сол қаулыдан тікелей шығатын тұжырым: иерархия, тұрақтылық және функциялардың бөлінуі сияқты белгілер қылмыстық қасақаналық пен үйлестірілген құқыққа қарсы қызмет тікелей дәлелденбей, өздігінен қылмыс құрамын құрамайды. Конституциялық Сот бұны кәсіпкерлік қызметтің заңдылығы презумпциясы деп атады: қасақаналықтың бірмәнді және тексерілетін дәлелдемелері болмаған кезде құқық қолданушы шаруашылық жүргізуші субъектінің басшылары мен жұмыскерлерінің адалдығын негізге алуға міндетті. Қаулының мәтіні — Әділет сайтында.

Жалтару туралы хабар қашан тіркелмеуге тиіс

ҚР ҚПК 179-бабының бірінші бөлігі екінші абзацының 3) тармағы бойынша салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтару фактілері туралы хабар Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде үш жағдайда тіркелуге жатпайды.

1. Салықтық тексеру актісі жоқ немесе қорытындысында қылмыстық құқық бұзушылық белгілерінің бар екенін көрсететін жеткілікті деректер болатын мемлекеттік кірістер органы маманының қорытындысы (анықтамасы) жоқ.
2. Салықтық тексеру нәтижелері дауланып жатыр — сотқа дейінгі тәртіппен дауласқанда уәкілетті орган шешім шығарғанға дейін, сотта дауласқанда сот актісі заңды күшіне енгенге дейін.
3. Есептелген салық пен өсімпұл сомалары толық өтелген. Бірақ мұнда ерекшеліктер 245-баптың ескертуіндегіден көп: әрекетті қылмыстық топ құрамында жасау белгілері болса, қосымша есептеу жұмыстарды іс жүзінде орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей жасалған мәмілелер бойынша жүргізілсе, беру міндетті декларация берілмесе не декларацияға салық салудың басқа объектілерін жасыру арқылы табыстар және (немесе) шығыстар туралы көрінеу бұрмаланған деректер енгізілсе — өтеу тіркеуді тоқтатпайды.

Осы екі тетіктің арасындағы айырмашылықты есте ұстау керек. Көптеген істерде төлеу тіркеуді тоқтатпайды — мысалы, қосымша есептеу жалған шот-фактуралар бойынша жасалғанда. Бірақ сол төлеу 245-баптың ескертуі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату үшін негіз болып қалады, себебі ескертуде ерекшелік біреу-ақ. ҚПК-нің ресми мәтіні — Әділет сайтында.

245-баптың жалған шот-фактуралар туралы 216-баптан айырмашылығы

ҚР ҚК 216-бабы — шот-фактураны жазып берген адамның жауаптылығы; 245-баптың 2-бөлігінің 1) тармағы — осындай құжатты өз ұйымының салығын азайту үшін пайдаланған адамның жауаптылығы. Бұл бір схеманың екі жағы, әр жақ өз бабы бойынша жауап береді.

216-бап жеке кәсіпкерлік субъектісінің мүліктік пайда табу мақсатында жұмыстарды іс жүзінде орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып беру әрекеттерін жасағаны үшін, егер бұл азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе, жаза белгілейді. Ірі залал — азаматқа 2 000 АЕК-тен жоғары (8 650 000 ₸-ден жоғары) не ұйымға немесе мемлекетке 20 000 АЕК-тен жоғары (86 500 000 ₸-ден жоғары); аса ірі — азаматқа 5 000 АЕК-тен жоғары (21 625 000 ₸-ден жоғары) не ұйымға немесе мемлекетке 50 000 АЕК-тен жоғары (216 250 000 ₸-ден жоғары). 1-бөлік бойынша жаза — үш жылға дейін бас бостандығынан айыру, 2-бөлік бойынша (бірнеше рет; алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам қызметтік жағдайын пайдаланып) — мүлкі тәркіленіп, бес жылға дейін, 3-бөлік бойынша (қылмыстық топ немесе аса ірі залал) — мүлкі тәркіленіп, жеті жылға дейін.

Жоғарғы Соттың № 3 нормативтік қаулысынан мұндай істердің нәтижесін айқындайтын үш нәрсе.

216-бап бойынша залал — контрагент төлеуден жалтарған салық (18-тармақ). Сондықтан екі бап та бір сомадан, тек әр жағынан есептеледі.

Егер контрагент құжатты пайдаланбаса, 216-баптың құрамы жоқ — оқталу бар. 216-бап — материалдық құрам, қылмыс ірі залал келтірілген кезде аяқталады. Егер салдар адамның еркінен тыс мән-жайлар бойынша туындамаса, бірақ мүліктік пайда табу мақсаты дәлелденсе, әрекеттер ҚР ҚК 24-бабының 3-бөлігі бойынша оқталуды құрайды (қаулының 18-тармағы). Оқталу аяқталған қылмысқа қарағанда жеңілірек жазаланады, ал салдардың туындағанын анықтау үшін сот контрагенттердің төлем төлеуден жалтарғаны туралы дәлелдемелерді зерделеуге міндетті.

Қатысушылықты жеке анықтау керек (29-тармақ). Жалған шот-фактураларды пайдаланып жалтарған кезде істе салықтан жалтарған адам мен шот-фактураларды берген адамның қатысушылығының бар-жоғы анықталуға тиіс. «Жазып берді — демек жалтаруға қатысушы» деген автоматты байланыс жоқ; қатысушылар өздері орындауға көмектескен бап бойынша ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші ретінде жауап береді (ҚР ҚК 28-бабы).

Баптардың тергеуге жатқызылуы да әртүрлі. 216-бап (1-бөлігі, 2-бөлігінің 1) және 2) тармақтары, 3-бөлігі), 244-бап тұтастай және 245-баптың 2 және 3-бөліктері экономикалық тергеп-тексеру қызметінің тергеушілері алдын ала тергеу нысанында тергейді (ҚР ҚПК 187-бабының 3-1-бөлігі). 245-баптың 1-бөлігі — сол қызметтің анықтауы (ҚР ҚПК 191-бабының 3-бөлігі).

245-бап бойынша қылмыстық іс қалай басталады

245-бап бойынша іс әрдайым дерлік салықтық тексеруден басталады, және бұл заңнан шығады: салықтық тексеру актісі немесе мемлекеттік кірістер органы маманының қорытындысы болмаса, жалтару туралы хабарды тіркеуге болмайды (ҚР ҚПК 179-бабының бірінші бөлігі екінші абзацының 3) тармағы).

Әдеттегі кезектілік мынадай:

1. Мемлекеттік кірістер органы тексеру жүргізеді және акт жасайды; оның негізінде қосымша есептеу сомасы көрсетілген тексеру нәтижелері туралы хабарлама шығарылады.
2. Егер сома мен мән-жайлар 245-баптың белгілерін көрсетсе, материалдар экономикалық тергеп-тексеру қызметіне беріледі.
3. Қызмет істі тіркеп, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастайды: 1-бөлік бойынша анықтау, 2 және 3-бөліктер бойынша алдын ала тергеу.

Жеке сценарий — іс сіздің тексеруіңізден емес, контрагенттен басталғанда. Жоғарғы Соттың № 3 нормативтік қаулысының 29-тармағы бойынша жалған шот-фактураларды жазып берген немесе олар бойынша ақшаны қолма-қол айналдырған адам ұсталған кезде қылмыстық процесті жүргізетін орган басталған тергеп-тексеру шеңберінде осы шот-фактуралар кімнің атына жазылғанын салықтық тексеруді бастауға (ҚР ҚПК 122-бабының 2-бөлігі), маманды тартуға немесе сот-экономикалық сараптама тағайындауға құқылы. Яғни тексеру бөтен қылмыстық істің салдары ретінде де келуі мүмкін.

Хабарламаны даулау: 30 жұмыс күні және қылмыстық іс үшін үзіліс

Салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаға шағым уәкілетті органға хабарлама табыс етілген күннен кейінгі отыз жұмыс күні ішінде беріледі — ҚР Салық кодексінің 192-бабының 1-тармағы (ҚР 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII Кодексі). Өткізіп алған мерзім қалпына келтірілуі мүмкін, бірақ Салық кодексі дәлелді себеп деп шағын тізбені — негізінен тексерілген жеке адамның, басшының немесе бас бухгалтердің уақытша еңбекке жарамсыздығын таниды.

Даулау екі түрлі әсер береді, екеуі де маңызды.

Салықтық әсер: уәкілетті органға шағым немесе сотқа талап қою берілуі хабарламаның орындалуын дауланатын бөлігінде тоқтата қояды — шағым бойынша шешім шығарылғанға дейін, сотта болса, сот істі іс жүргізуге қабылдаған күннен бастап сот актісі заңды күшіне енгенге дейін (Салық кодексінің 191-бабының 3-тармағы). Салық кодексінің ресми мәтіні — Әділет сайтында.

Қылмыстық әсер: тексеру нәтижелері дауланып жатқанда салық төлеуден жалтару туралы хабар Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелмейді (ҚР ҚПК 179-бабының бірінші бөлігі екінші абзацының 3) тармағы).

Бұдан практикалық тұжырым шығады: салықтық даулауды және қылмыстық қорғауды бірге жүргізу керек. Шағымда айтылған ұстаным істе қалады және тергеуші оны оқиды, сондықтан шағым тек салықтық емес, қылмыстық перспективаны ескеріп дайындалады.

Айыптау актісінде не болуға тиіс және істі прокурорға қашан қайтарады

ҚР ҚК 244 және 245-баптары туралы істер бойынша айыптау актісінде (айыптау хаттамасында) міндетті түрде баяндалуға тиіс: айыпталушы бұзған салық заңнамасының нормалары құқық бұзушылық жасалған кездегі редакцияда, салық және бюджетке төленетін төлемдер бойынша декларацияны беру мерзімдері, оларды төлеу мерзімдері және адам төлеуден жалтарған тексерілетін кезең. Бұл — Жоғарғы Соттың № 3 нормативтік қаулысының 30-тармағы, ҚР Жоғарғы Сотының 2025 жылғы 18 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысының редакциясында.

Салдары да сол жерде жазылған және ол қатаң: осындай деректер болмаған кезде сот алдын ала тыңдауда, сондай-ақ оларды басты сот талқылауында анықтаған кезде бұл мән-жайларды басты сот талқылауын тағайындауға кедергі болатын қылмыстық процестік заңнаманың елеулі бұзушылықтары деп тануға міндетті және ҚР ҚПК 323-бабына сәйкес істі прокурорға қайтару туралы мәселені шешуге тиіс.

Қорғау үшін бұл абстрактілі уәж емес, құжат бойынша нақты тексеру: айыптау актісі төрт позиция бойынша салыстырылады — редакциясы көрсетілген салық заңнамасының нормалары, декларация беру мерзімі, төлеу мерзімі, тексерілетін кезең. Нормативтік қаулының мәтіні — Әділет сайтында.

245-бап бойынша ескіру мерзімі және қылмыстың аяқталу сәті

245-баптың 1 және 2-бөліктері бойынша ескіру мерзімі — бес жыл, 3-бөлігі бойынша — он жыл. Бұл ҚР ҚК 71-бабының 1-бөлігінен шығады: ауырлығы орташа қылмыстан кейін бес жыл, ауыр қылмыстан кейін он жыл. Мерзім қылмыс жасалған күннен бастап үкім заңды күшіне енген сәтке дейін есептеледі және адам тергеуден немесе соттан жалтарса тоқтатыла қалады.

Салық істері бойынша есептеудің басталу нүктесі жеке айқындалған. ҚР ҚК 244, 245-баптарында көзделген қылмыстың аяқталу сәті — салық заңнамасында белгіленген салықты (бюджетке төленетін төлемді) төлеу мерзімінің соңғы күнінен кейінгі күн — Жоғарғы Соттың № 3 нормативтік қаулысының 32-тармағы. Сол жерде декларация беру мерзімі мен салықты төлеу мерзімі сәйкес келмеуі мүмкін екені, ал Салық кодексі салық пен төлемнің түрлері үшін әртүрлі мерзім белгілейтіні айтылған. Сондықтан әрбір эпизод бойынша ескіру өз күнінен есептеледі, және тексерілетін диапазонның ескі кезеңдері бойынша ол жаңаларына қарағанда ертерек өтуі мүмкін.

Практикадан

Практика бөлімінде ҚР ҚК 216-бабы бойынша іс шығады — жалған шот-фактуралар жазып беруге көмектесу. Істе алты сотталушы болды, ал сенім білдірушіге бәрінің ішіндегі ең жеңіл жаза тағайындалды: 1 жыл 8 ай бас бостандығын шектеу, қызметпен айналысуға тыйым салынбай және мүлкі тәркіленбей.

Бұл істен 245-баптың тақырыбына тікелей қатысты екі нәрсе. Біріншісі — кінәсін мойындау және тергеуге жәрдемдесу, соттың жаза тағайындау кезінде ескергені. Екіншісі — ҚР ҚК 24-бабының 3-бөлігі бойынша оқталу деп саралау: сатып алушы жазып берілген электрондық шот-фактураларды пайдаланбады, ал 216-баптың аяқталған құрамы үшін міндетті ірі залал туындамады. Сол тетік — құжат пайдаланылды ма және бюджетке залал туындады ма — 245-бап бойынша сатып алушы жағында да жұмыс істейді.

Дәл қазір не істеу керек

1. Экономикалық тергеп-тексеру қызметінде адвокатсыз түсінік бермеңіз — сұрақ алуда да, «жай анықтап алу үшін» де. ҚР Конституциясының 19-бабының 2-тармағы бойынша ешкім өзіне қарсы айғақ беруге міндетті емес.
2. Салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаны алып, шағым мерзімін есептеңіз: табыс етілген күннен кейінгі отыз жұмыс күні. Мерзімді өткізіп алу салықтық қорғаудан да, қылмыстық іс үшін үзілістен де айырады.
3. Қосымша есептеуді тексерілетін кезеңнің әрбір күнтізбелік жылы бойынша жеке қайта есептеп, ұйым сол жыл үшін есептеген салық сомасымен салыстырыңыз: 10 %-дан асу болмаса, 245-бап бойынша ірі мөлшер жоқ.
4. Қосымша есептеудің қай бөлігі даусыз екенін анықтап, адвокатпен бірге берешек пен өсімпұлды ерікті төлеуді талқылаңыз — ескерту бойынша босату толық өтеу кезінде ғана жұмыс істейді.
5. Салық органы жалған деп санайтын мәмілелер бойынша бастапқы құжаттарды жинаңыз: шарттар, жүкқұжаттар, актілер, көлік құжаттары, хат-хабар, қойма және тауарды немесе жұмысты қабылдаған адамдар туралы мәліметтер.
6. Ұйымда тексерілетін кезеңде декларацияларға кім қол қойғанын және есепке кім жауапты болғанын анықтаңыз — жауаптылық кімге қатысты екені осыған байланысты.
7. Егер қылмыстық топ тағылса, айыптауды ҚР ҚК 31-бабының 6-бөлігі және Конституциялық Соттың № 72-НҚ қаулысының өлшемдері бойынша тексеріңіз: бұл белгі үшін ұйымдық-штаттық құрылым мен функциялардың бөлінуі жеткіліксіз.

Салық төлеуден жалтару ісі бойынша қорғау қажет

Адвокат Айдар Советбеков салық төлеуден жалтару, жалған шот-фактуралар жазып беру және басқа экономикалық құрамдар туралы істер бойынша қорғайды — салықтық тексеру мен экономикалық тергеп-тексеру қызметіндегі сұрақ алудан бастап сот пен апелляцияға дейін. Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша, оның ішінде қашықтан. Телефон: +7 707 995 03 08.

Экономикалық қылмыстар бойынша қорғау → · Байланыс

Мұны да оқыңыз: ҚР ҚК 189-бабы — иемдену немесе ысырап ету · ҚР ҚК 190-бабы — алаяқтық · ҚР ҚК 262-бабы — ұйымдасқан топ · Қылмыстық істер бойынша ескіру мерзімі · Сұрақ алуға шақырды: куә немесе күдікті · Тергеу сатысындағы қорғау