Қазақстандағы қылмыстық істер бойынша ескіру мерзімі: қанша жыл, қалай есептеледі және қашан қолданылмайды

Ескіру мерзімі қанша жыл: санаттар бойынша кесте

ҚР ҚК 71-бабы ескіру мерзімін кодекстің нақты бабына емес, қылмыстың ауырлық санатына байланыстырады. Санат әрекет үшін көзделген ең жоғары жаза бойынша анықталады (ҚР ҚК 11-бабы).

Сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін жеке ереже бар: онша ауыр емес және ауырлығы орташа сыбайлас жемқорлық құрамдары бойынша ескіру мерзімі екі де, бес те емес, он жыл — ауыр қылмыстардағыдай.

Нақты бап бойынша ескіру мерзімін білу үшін баптың өзіне емес, оның бөлігіне қарау керек. Бір баптың ішінде ауырлығы орташа да, ауыр да қылмыс болуы мүмкін. Мысалы, ҚР ҚК 189-бабы (иемдену немесе ысырап ету) бойынша 1 және 2-бөліктер — ауырлығы орташа, ескіру мерзімі бес жыл; 3 және 4-бөліктер — ауыр, он жыл. 99-бап (кісі өлтіру) бойынша ескіру мерзімі он бес жыл, бірақ өмір бойына бас бостандығынан айыру мүмкін болатын 2-бөлік бойынша мәселені сот шешеді — бұл туралы төменде.

ҚР ҚК 71, 77 және 88-баптарының нормалары 2026 жылғы 20 қазанда қолданыстағы редакция бойынша келтірілген; соңғы өзгерістер ҚР 2026 жылғы 11 маусымдағы № 307-VIII Заңымен енгізіліп, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілді. Ресми мәтін — Әділет сайтында.

Қай күннен бастап есептеу керек

Ескіру мерзімі қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күннен бастап сот үкімі заңды күшіне енген сәтке дейін өтеді (ҚР ҚК 71-бабының 2-бөлігі). Бұл маңызды деталь: мерзім тергеу басталғанда да, іс сотқа берілгенде де, тіпті үкім шығарылғанда да тоқтамайды. Үкім күшіне енбей тұрғанда — мысалы, апелляция жүріп жатқанда — ескіру мерзімі өте береді. Егер ол осы сатыда өтіп кетсе, адам жазадан босатылуға тиіс.

Созылмалы және жалғаспалы қылмыстар үшін есеп басқаша жүреді. Созылмалы қылмыс (мысалы, қаруды заңсыз сақтау) ол тоқтаған сәтте — адамның еркімен немесе органдардың еркімен — жасалған деп саналады. Бір ниетпен біріккен біртекті эпизодтар сериясынан тұратын жалғаспалы қылмыс соңғы эпизодпен аяқталған деп есептеледі. Осыдан жиі кездесетін қате туындайды: адам мерзімді бірінші эпизодтан, ал тергеу соңғысынан санайды.

Аяқталмаған қылмыс кезінде мерзім дайындалу немесе оқталу болып табылатын әрекеттер жасалған күннен бастап өтеді.

Ескіру мерзімі қашан тоқтатыла тұрады

Егер адам тергеуден немесе соттан жалтарса, мерзімнің өтуі тоқтатыла тұрады (ҚР ҚК 71-бабының 4-бөлігі). Ол адам ұсталған немесе кінәсін мойындап келген сәттен бастап қайта жалғасады. Жалтаруға дейінгі уақыт есепке алынады, мерзім нөлденбейді.

Жалтару — кез келген болмай қалу емес. Егер адамды шақырмаса, іздеу жарияламаса және ол өзін іздеп жатқанын білмесе, жалтару туралы айтуға болмайды. Іс жүзінде жалтарудың болған-болмағаны туралы дау — мұндай істердегі басты күрес нүктелерінің бірі: жауапқа мерзімнің өткен-өтпегені байланысты.

Жалтару ескіруді шексізге айналдырмас үшін заң жоғарғы шек қояды. Адам жасырынса да, қылмыс жасалған күннен бастап мына мерзімдер өтсе, оны жауапқа тартуға болмайды:

• 5 жыл — онша ауыр емес қылмыс бойынша;
• 10 жыл — ауырлығы орташа қылмыс бойынша;
• 15 жыл — ауыр қылмыс және онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа сыбайлас жемқорлық қылмысы бойынша;
• 20 жыл — аса ауыр қылмыс бойынша.

Бұл ереже ескіру жаңа қылмыспен үзілмеген жағдайда ғана жұмыс істейді.

2026 жылғы 1 шілдеден бастап тоқтатыла тұрудың тағы бір негізі пайда болды: кінәні мойындау және заңсыз иемденілген активтерді қайтару туралы процестік келісім жасасу туралы өтінішхат беру. Мерзім өтінішхат түскен сәттен бастап келісім толық орындалғанға дейін тұрады; егер тараптардың бірі мәміледен бас тартса, мерзімнің өтуі қайта жалғасады (ҚР ҚК 71-бабының 4-1-бөлігі).

Ескіру мерзімі қашан үзіліп, қайта басталады

Тоқтатыла тұру мен үзілу — әртүрлі нәрсе. Тоқтатыла тұрғанда мерзім тоқтап, кейін жалғасады. Үзілгенде ол нөлденіп, қайтадан есептеледі.

Ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған адам мерзім өткенге дейін жаңа ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаса, ескіру үзіледі. Сонда есеп жаңа қылмыс жасалған күннен басталады. Қалған барлық жағдайларда — мысалы, ауырлығы орташа қылмыстан кейін тағы бір ауырлығы орташа қылмыс жасалса — әр қылмыс бойынша мерзім дербес өтеді.

Қылмыстық теріс қылықтар бойынша ескіру мерзімінің өтуі ешқандай жағдайда тоқтатыла тұрмайды және үзілмейді (ҚР ҚК 71-бабының 3-бөлігі).

Қай қылмыстарға ескіру қолданылмайды

ҚР ҚК 71-бабының 6-бөлігі ескіру мерзімі мүлдем қолданылмайтын әрекеттерді тізбелейді:

• бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар;
• террористік және экстремистік қылмыстар;
• азаптау;
• кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар;
• жеке адамға қарсы аса ауыр қылмыстар;
• конституциялық құрылыс негіздері мен мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне қарсы аса ауыр қылмыстар;
• қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы аса ауыр қылмыстар.

Бұл саралаушы белгілері бар кісі өлтіру, кәмелетке толмағанды зорлау немесе аса ауыр қарақшылық бойынша ескіру жоқ дегенді білдіреді: қанша жыл өтсе де, жауапқа тартуға болады.

Өмір бойына бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін қылмыстар — жеке жағдай. Мұнда заң ескіруді қолдануға тыйым салмайды, бірақ шешімді сотқа береді. Егер сот адамды босатуды мүмкін деп таппаса, өмір бойына бас бостандығынан айыру жиырма бес жылға бас бостандығынан айырумен ауыстырылады (ҚР ҚК 71-бабының 5-бөлігі).

Сыбайлас жемқорлық қылмыстары: екі түрлі ескіру

Сыбайлас жемқорлық құрамдары бойынша ерекше құрылым жұмыс істейді. Үкімге дейін ескіру бар: онша ауыр емес, ауырлығы орташа және ауыр қылмыстар бойынша он жыл, аса ауыр қылмыстар бойынша он бес жыл. Бірақ айыптау үкімі күшіне енген болса, оны орындаудың ескіру мерзімі сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін сотталғандарға қолданылмайды (ҚР ҚК 77-бабының 5-бөлігі). Басқаша айтқанда, тергеу сатысында ескіру бойынша жауаптылықтан құтылу теориялық тұрғыда мүмкін, ал шығарылған үкімнің орындалуынан құтылу — мүмкін емес.

Кәмелетке толмағандар үшін ескіру

Қылмыс он сегіз жасқа дейін жасалса, барлық ескіру мерзімдері — жауапқа тартудың да, үкімді орындаудың да — екі есе қысқарады (ҚР ҚК 88-бабы). Ауырлығы орташа қылмыс үшін — екі жарым жыл, ауыр қылмыс үшін — бес жыл, аса ауыр қылмыс үшін — жеті жарым жыл. 71-баптың 6-бөлігіндегі ерекшеліктер бұл ретте сақталады, бір жағдайдан басқа: кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар бойынша үкімді орындау сатысында ескіру, егер мұндай қылмысты кәмелетке толмаған адам он төрт пен он сегіз жас аралығындағы жәбірленушіге қатысты жасаса, қолданылады.

Айыптау үкімінің ескіруі

ҚР ҚК 77-бабы ескірудің екінші түрін — шығарылған үкім үшін — белгілейді. Егер үкім күшіне еніп, бірақ бір жыл (теріс қылық), екі жыл (онша ауыр емес), бес жыл (орташа), он жыл (ауыр) немесе он бес жыл (аса ауыр) ішінде орындалмаса, сотталған адам жазаны өтеуден босатылады.

Сотталған адам жазаны өтеуден жалтарса, мерзім тоқтатыла тұрады, ал жаңа қасақана қылмыс жасалса — үзіледі. Жоғарғы шек — ескіру үзілмеген жағдайда үкім шығарылған күннен бастап жиырма жыл. Бірақ сыбайлас жемқорлық, террористік, экстремистік қылмыстар, азаптау және жеке адамға қарсы аса ауыр қылмыстар бойынша үкімнің ескіруі қолданылмайды.

Ескіру мерзімінің өтуі не береді және не бермейді

Ескіру мерзімінің өтуі — істі тоқтатуға негіз (ҚР ҚПК 35-бабы 1-бөлігінің 4-тармағы). Бірақ бұл ақтамайтын негіз. Адам кінәсіз деп танылмайды, сотталғандығы болмайды, алайда ақталу да жоқ: формальды түрде ол әрекетті жасады деп саналады, тек мемлекет оны жазалау құқығынан айырылды.

Осыдан екі практикалық салдар шығады.

Біріншісі. Істі ескіру бойынша тоқтатуға тек күдіктінің, айыпталушының немесе сотталушының келісімімен болады. Егер ол қарсылық білдіріп, кінәсіздігін талап етсе, іс жүргізу жалғасып, не ақтаумен, не жазадан босата отырып айыптау үкімімен аяқталады (ҚР ҚПК 35-бабының 4-бөлігі). Жәбірленушінің келісімі бұл ретте талап етілмейді. Бұл қорғаушымен бірге жасалатын саналы таңдау: келісім айларды үнемдейді, бірақ ақталу жолын жабады; бас тарту ақталу мүмкіндігін сақтайды, бірақ процесті ұзартады.

Екіншісі. Ескіру бойынша тоқтату азаматтық-құқықтық жауапкершілікті алып тастамайды. Жәбірленуші азаматтық тәртіппен зиянды өтеуді талап ету құқығын сақтайды, дегенмен онда өз талап қою мерзімдері қолданылады.

Егер ескіру мерзімі сот талқылауы сатысында өтіп кетсе, сот айыптау үкімін шығарып, сонымен бір мезгілде сотталушыны жазадан босатады.

Тәжірибеден

Бұрынғы тергеуші, әскери қызметшіге ҚР ҚК 189-бабының 3-бөлігі бойынша сеніп тапсырылған мүлікті иемдену айыбы тағылды — бұл ауыр қылмыс, ескіру мерзімі он жыл. Істі гарнизонның әскери соты қарады. Қорғау кінәсіздікті талап етті: жәбірленушілердің жауаптарындағы қайшылықтарды, соттың іс жүргізу тілін сотталушы меңгермеген тілге ауыстырғанын, аудармашы ретінде аудармашы мәртебесі жоқ әскери қызметшінің тағайындалғанын, ал куәлардың ант бермегенін көрсетті.

Сот сенім білдірушіні кінәлі деп танығанымен, ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатты (ҚР ҚК 71-бабы 1-бөлігінің 4-тармағы): ол жаза алған жоқ, сотталғандығы жоқ. Бұл — жоғарыда айтылған жағдайдың дәл өзі: сотталушы ескіру бойынша тоқтатуға келіспегенде, іс үкімге дейін жетеді, бірақ үкім жазасыз шығарылады. Қорғау ақтауға қол жеткізуге ұмтылып, үкімге шағым берді. Сол істе жоғары тұрған сатысы соттың қарсылықтар мен отвод үшін адвокаттың атына шығарған жеке қаулысының күшін жойды — қорғаудың белсенді ұстанымы бұзушылық емес.

Іс бойынша толық талдау: «Әскери сотта әскери қызметшіні қорғау» кейсі.

Ескіру мерзімі өтуі мүмкін болса, не істеу керек

1. Баптың бөлігі мен ауырлық санатын анықтаңыз. Бап нөміріне қарамаңыз: әртүрлі бөліктер бойынша мерзім екі-бес есе өзгешеленеді. Санат бастапқы күдіктегі емес, тағылып отырған бөліктің санкциясы бойынша алынады.
2. Жасалған күнді белгілеңіз. Эпизодты істер бойынша — соңғы эпизод, созылмалы істер бойынша — тоқтаған сәт. Бұл күн жиі даулы болады, оны айыптау нұсқасын әдепкі бойынша қабылдамай, құжаттармен растау керек.
3. Тоқтатыла тұруға негіз болған-болмағанын тексеріңіз. Іздеу жарияланды ма, шақыру қағаздары табыс етілді ме, адамның қудалау туралы білгенін және жасырынғанын растайтын дәлелдер бар ма. Онсыз жалтаруға сілтеме жұмыс істемейді.
4. Ескірудің үзілген-үзілмегенін тексеріңіз. Тек ауыр немесе аса ауыр қылмыстан кейінгі жаңа ауыр немесе аса ауыр қылмыстың маңызы бар.
5. Ескіру бойынша тоқтату керек пе, әлде ақталу керек пе — шешіңіз. Бұл стратегиялық таңдау, оны өтінішхат бермес бұрын жасау керек.
6. Тоқтату туралы өтінішхат беріңіз — сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына немесе сотқа, ҚР ҚК 71-бабына және ҚР ҚПК 35-бабы 1-бөлігінің 4-тармағына сілтеме жасап, мерзім есебін қоса тіркеп.

Жауап алу қалай өтеді және куә мен күдіктінің қандай құқықтары бар — «Жауап алуға шақырды» мақаласында.

Ескіру мерзімі өткен немесе өтіп жатқан іс бойынша көмек керек пе

Адвокат Айдар Советбеков Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша қылмыстық істерде қорғайды — сотқа дейінгі тексеруден апелляцияға дейін, оның ішінде қашықтан. Ескіру мерзімін есептеу, тоқтатыла тұру негіздерін тексеру және істі тоқтату мен ақталу арасындағы таңдау — кез келген сатыдағы қорғау жұмысының бір бөлігі.

Қылмыстық істер бойынша адвокат қызметтері · Адвокат консультациясы

Сондай-ақ оқыңыз: ҚР ҚК 99-бабы — кісі өлтіру · ҚР ҚК 189-бабы — иемдену немесе ысырап ету · Үкімге қалай шағымдану керек · Кейс: әскери сотта әскери қызметшіні қорғау · Тергеу сатысындағы адвокат