+7 707 995 03 08 (WA)
ҚР ҚК 99-бабы — кісі өлтіру: бөліктері, жаза және қорғану
Заң кісі өлтіру деп нені санайды
ҚР ҚК 99-бабы кісі өлтіруді басқа адамға құқыққа қарсы қасақана қаза келтіру деп айқындайды. Бұл анықтамада үш міндетті элемент бар, және кісі өлтіру істері бойынша қорғау әрдайым дерлік солардың біріне негізделеді.
- Басқа адамның қазасы. Жәбірленуші тірі қалған оқталу ҚР ҚК 24-бабы арқылы аяқталмаған қылмыс ретінде сараланады, бірақ сол 99-бап бойынша.
- Құқыққа қайшылық. Қажетті қорғану кезінде немесе қылмыскерді заңды түрде ұстау кезінде қаза келтіру кісі өлтіру болып табылмайды — құрам мүлдем жоқ.
- Ниет (қасақаналық). Адам жәбірленушінің өлімін қалаған не оған саналы түрде жол берген. Қаза келтіру ниеті болмаса, бұл енді 99-бап емес, абайсызда қаза келтіру (104-бап) немесе қазаға әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру (106-баптың 3-бөлігі).
Кісі өлтіру барлық үш бөлігі бойынша аса ауыр қылмыс болып табылады (ҚР ҚК 11-бабының 5-бөлігі). Қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады (ҚР ҚК 15-бабының 2-бөлігі). Мұндай істерде қорғаушының қатысуы алғашқы жауап алудан бастап міндетті, ал ұстаудан кейінгі алғашқы сағаттар көп нәрсені шешеді: сол сағаттарда не болатынын және қандай мерзімдер қолданылатынын «Қазақстанда ұстаған кезде не істеу керек» мақаласында талдадық.
99-баптың бөліктері бойынша жаза
99-баптың санкциясы — тек бас бостандығынан айыру, балама жоқ. Бұл бап бойынша айыппұл, бас бостандығын шектеу немесе шартты соттау мүмкін емес.
| Бөлік | Не тағылады | Жаза |
|---|---|---|
| 1-бөлік | Саралаушы белгілері жоқ кісі өлтіру — «қарапайым» кісі өлтіру деп аталатын түрі | 8 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
| 2-бөлік | 1–15-тармақтардағы бір немесе бірнеше саралаушы белгісі бар кісі өлтіру (тізім төменде) | 15 жылдан 20 жылға дейін бас бостандығынан айыру не өмір бойына бас бостандығынан айыру, мүлкі тәркіленіп немесе онсыз |
| 3-бөлік | Жас баланы — 14 жасқа толмаған баланы өлтіру | өмір бойына бас бостандығынан айыру |
Үшінші бөлік кодекске 2024 жылы енгізілді: 14 жасқа толмаған баланы өлтіргені үшін заң сотқа жазаның жалғыз түрін қалдырды. 14-тен 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағанды өлтіру екінші бөліктің 14-тармағы бойынша сараланады.
Екінші бөліктегі саралаушы белгілер — он бес. Мерзімнің төменгі шегі сегіз жылдан он бес жылға көтерілуі үшін біреуі жеткілікті:
- екі немесе одан көп адамды; көрінеу кәмелетке толмағанды; кінәлі адам үшін көрінеу жүкті әйелді; дәрменсіз жағдайдағы адамды өлтіру;
- жәбірленушінің немесе оның жақындарының қызметтік әрекетіне не кәсіптік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты;
- аса қатыгездікпен; басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен;
- адамдар тобы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы, қылмыстық топ жасаған; төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында;
- пайдакүнемдік ниетпен, жалдау бойынша; қарақшылықпен, қорқытып алушылықпен, адамды ұрлаумен, кепілге алумен, зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан;
- бұзақылық ниетпен; басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында; әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық не қанды кек ниетімен;
- жәбірленушінің органдарын немесе тіндерін пайдалану мақсатында; бірнеше рет жасалған.
Іс жүзінде саралаушы белгілер — күрестің алғашқы алаңы. Тергеу «алдын ала сөз байласқан адамдар тобын» немесе «аса қатыгездікті» артығымен тағуға бейім, ал алынып тасталған әрбір тармақ істі төменгі шегі сегіз жыл болатын бірінші бөлікке қайтарады.
Жақын құрамдар: бұл 99-бап болмаған кезде
Кодексте 99-баптың жанында қаза да орын алатын, бірақ жазасы әлдеқайда жеңіл бес құрам тұр. Айырмашылық — ниетте және мән-жайларда.
| ҚР ҚК бабы | Құрам | Жаза |
|---|---|---|
| 100-бап | Ананың жаңа туған баласын психикалық жарақат туғызатын жағдайда немесе есі дұрыстығын жоймайтын психикалық ауытқу жағдайында өлтіруі | 4 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе одан айыру |
| 101-бап | Жан күйзелісі (аффект) жағдайында кісі өлтіру — зорлық-зомбылық, қорлау, ауыр балағаттау немесе ұзақ психикалық жарақат туғызатын жағдайдан кенеттен туындаған қатты жан күйзелісі | 3 жылға дейін; екі немесе одан көп адамды — 5 жылға дейін |
| 102-бап | Қажетті қорғану шегінен шығып кісі өлтіру | 2 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе одан айыру |
| 103-бап | Қылмыс жасаған адамды ұстауға қажетті шаралардан шығып кісі өлтіру | 3 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе одан айыру |
| 104-бап | Абайсызда қаза келтіру | 3 жылға дейін; екі немесе одан көп адамға — 5 жылға дейін |
| 106-баптың 3-бөлігі | Абайсызда өлімге әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру | 8 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
99-баптың бірінші бөлігінен 101 немесе 104-бапқа қайта саралау кем дегенде сегіз жылдық болашақты бас бостандығынан айырумен байланысты болмауы да мүмкін мерзімге ауыстырады. Сондықтан кісі өлтіру ісінде айғақтар ғана емес, сараптамалар да шешуші: сот-медициналық сараптама — жарақаттардың тетігі, орналасуы және күші туралы, психологиялық-психиатриялық — жан күйзелісі (аффект) жағдайы туралы, ситуациялық — оқиғаның қалай өрбігені туралы. Қорғау олар туралы өтінішхаттарды сотты күтпей, тергеу кезінде береді. Денсаулыққа қасақана зиян келтіруден ажырату туралы толығырақ — ҚР ҚК 106-бабына талдауда.
Кісі өлтіру құрамы мүлдем болмаған кезде
Қажетті қорғану (ҚР ҚК 32-бабы) — жеңілдететін мән-жай емес, қылмыстың мүлдем болмауы. Заң тікелей айтады: адамның өміріне қол сұққан, қарумен немесе өмірге қауіпті зорлық-зомбылықпен шабуыл жасаған не тұрғын үйге күштеп басып кірген адамға зиян келтіру қажетті қорғану шегінен шығу болып табылмайды. Қорғану құқығы қашып кету немесе көмекке шақыру мүмкіндігіне қарамастан әркімде бар.
Іс жүзіндегі мәселе — қорғанған адамды бірінші ұстайды, және істе «кісі өлтіру» нұсқасы «қорғану» нұсқасынан бұрын пайда болады. Қорғанудың дәлелдемелерін — ұсталған адамның өз денесіндегі жарақаттарды, оқиға орнындағы жағдайды, шабуылдаушының қаруын, камера жазбаларын, көршілердің айғақтарын — табуға болатын алғашқы күндерде бекіту керек. Тергеу сатысындағы қорғау осымен айналысады.
Тәжірибеден
«Топтық кісі өлтіру айыбынан құтылу» кейсінде сипатталған істе сенім білдірушіге алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған кісі өлтіру — 99-баптың екінші бөлігінің 7-тармағы, он бес жылдан өмір бойына дейін — тағылды. Қорғау сотта оқиғаның қалай өрбігені туралы тергеу нұсқасын жоққа шығарып, өмірден айыру ниетінің болмағанын дәлелдеді. Іс бұзақылыққа қайта сараланды, бұл бап бойынша ең төменгі жаза — екі жыл бас бостандығынан айыру тағайындалды.
Екінші мысал — жақын тәжірибеден: «Қайта саралау: ауыр дене жарақатынан абайсыздыққа дейін» кейсінде негізгі мәселе не болғаны емес, адамның салдарға қалай қарап әрекет еткені болды. Дәл осы сұрақ әрбір кісі өлтіру ісінде тұрады.
Дәл қазір не істеу керек
- Адвокатсыз айғақ бермеңіз. Кісі өлтіру істері бойынша қорғаушының қатысуы міндетті, ал алғашқы айғақтарды «қайтарып алу» дерлік мүмкін емес. Адвокатпен жеке кездесуге дейін үндемеуге құқығыңыз бар.
- Өз жарақаттарыңызды бекітуді талап етіңіз. Қорғанған болсаңыз, қанталаулар, сызаттар мен кесілген жерлер медициналық құжатқа дереу түсуі керек — бір аптадан кейін олар болмайды.
- Адвокатқа куәгерлер мен камераларды атаңыз. Бейнебақылау жазбалары бірнеше күн, кейде бірнеше сағат сақталады. Оларды талап ету туралы өтінішхат дереу беріледі.
- Хаттамадағы ниетті мойындау сияқты естілетін тұжырымдармен келіспеңіз: «қаладым», «шештім», «соғу үшін». Қол қояр алдында әр бетті оқып, нақтылаулар енгізуді талап етіңіз — тергеуші мұны істеуге міндетті.
- Бұлтартпау шарасы туралы сұраққа дайындалыңыз. Аса ауыр қылмыстар бойынша тергеу әрдайым дерлік күзетпен ұстауды сұрайды; қорғаудың бұл отырысқа ұстанымы алдын ала дайындалады.
- Сараптамалар туралы тергеу кезінде өтінішхат беріңіз. Психологиялық-психиатриялық және ситуациялық сараптамалар саралауды өзгерте алады, бірақ әдепкі бойынша олар тағайындалмайды.
Кісі өлтіру ісі бойынша қорғау керек пе
Адвокат Айдар Советбеков Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша кісі өлтіру және басқа аса ауыр қылмыстар істерінде қорғайды — ұстау сәтінен апелляцияға дейін, оның ішінде қашықтан.
Ауыр қылмыстар бойынша қорғау · Адвокат консультациясы
Сондай-ақ оқыңыз: ҚР ҚК 106-бабы — денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру · Қазақстанда ұстаған кезде не істеу керек · Жауап алуға шақырды: куә немесе күдікті
FAQ
Бірінші бөлік бойынша — 8 жылдан 15 жылға дейін, екінші бөлік бойынша — 15 жылдан 20 жылға дейін немесе өмір бойына, үшінші бөлік бойынша (14 жасқа толмаған баланы өлтіру) — өмір бойына. 99-бап бойынша сегіз жылдан кем тағайындауға болмайды; жеңілірек мерзім жақын құрамға қайта саралағанда ғана мүмкін.
Жоқ. Өлім жазасы 2022 жылдан бастап Қылмыстық кодекстен толығымен алынып тасталды. Ең ауыр жаза — өмір бойына бас бостандығынан айыру.
Ниетте. 99-бап бойынша адам өлімді қалаған немесе оған саналы түрде жол берген; 106-баптың үшінші бөлігі бойынша ниет денсаулыққа зиян келтіруге бағытталған, ал өлім абайсызда орын алған. Ажырату қару, соққылардың орналасуы мен күші, олардың саны, оқиғаға дейінгі және одан кейінгі мінез-құлық бойынша жүргізіледі — және бұл қорғаудың негізгі жолдарының бірі.
Татуласу негізінде жауаптылықтан босатуға болмайды: ҚР ҚК 68-бабы қаза келтірумен байланысты барлық құрамдарды, тіпті абайсызда жасалғанын да, қоспайды. Бірақ татуласу, зиянды өтеу және жәбірленушінің отбасына көмек жаза тағайындау кезінде жеңілдететін мән-жайлар ретінде ескеріледі.
Иә. Аса ауыр қылмыстар бойынша мерзімінен бұрын босату мерзімнің үштен екісін нақты өтегеннен кейін, өмір бойына бас бостандығынан айыру кезінде — 25 жылдан ерте емес мүмкін (ҚР ҚК 72-бабы).
Он бес жыл — аса ауыр қылмыстар үшін жалпы мерзім. Егер әрекет үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін болса, ескіру туралы мәселені сот шешеді; босатудан бас тартқанда өмір бойына жаза 25 жылға ауыстырылады (ҚР ҚК 71-бабы).
