Қазақстанда ұстаған кезде не істеу керек

Ұстау — шешімдер минут ішінде қабылданатын, ал салдары жылдарға созылатын жағдай. Істің қалай өрбитіні алғашқы сағаттардағы мінез-құлыққа көп байланысты: дәл сол кезде ұстау уақыты тіркеледі, хаттама толтырылады, алғашқы жауап алу өтеді және тергеу нұсқасы қаланады. Әрекет тәртібін қадам-қадаммен және Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі белгілеген мерзімдерді қарастырайық.

Жеткізу, ұстау және «жай ғана әңгімелесу» — бұлар әртүрлі нәрселер

Әңгімеге шақыру. Процестік шешім болмаса, сіз ешқайда баруға және ештеңе түсіндіруге міндетті емессіз. Қандай мәртебеде шақырылып жатқаныңызды және шақыру қағазы бар-жоғын нақтылаңыз.

Жеткізу — адамның құқық бұзушылыққа қатыстылығын анықтау мақсатында үш сағаттан аспайтын мерзімге қолданылатын процестік мәжбүрлеу шарасы (ҚР ҚПК 129-бабы). Бұл мерзім аяқталған соң сізге негіздері мен уақыты көрсетілген жеткізу туралы анықтама дереу берілуге тиіс — бұдан кейін бірден ұстау жүргізілген жағдай ғана ерекшелік. Ондайда жеткізудің үш сағаты ұстаудың жалпы мерзіміне қосылады.

Ұстау бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін қылмысқа күдік бойынша қолданылады (ҚР ҚПК 128-бабы). Негіздері төртеу: адам қылмыс жасау үстінде немесе одан кейін бірден ұсталса; оны куәгерлер немесе жәбірленушілер тікелей көрсетсе; оның өзінен, киімінен, қасынан немесе тұрғын үйінен қылмыстың айқын іздері табылса; жедел-іздестіру қызметінің немесе жасырын тергеу әрекеттерінің материалдарында оның жасаған не дайындап жатқан қылмысы туралы дәйекті деректер болса.

Ұстау қанша уақытқа созылады

ҚР ҚПК 131-бабының 4-бөлімінде саналған алты жағдайда мерзім 72 сағатқа дейін ұзартылады: аса ауыр қылмысқа күдік; террористік немесе экстремистік қылмыс; жаппай тәртіпсіздік кезінде жасалған қылмыс; қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс; есірткі, психотроптық заттар мен прекурсорлардың заңсыз айналымына, кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы қылмыстарға, сондай-ақ адам өліміне әкелген қасақана қылмысқа қатысты істер; алыстығына немесе жол қатынасының болмауына байланысты, сондай-ақ төтенше жағдай немесе төтенше ахуал кезінде адамды тергеу судьясына уақтылы жеткізудің мүмкін болмауы.

Мерзім құжат ресімделген сәттен емес, нақты ұстау сәтінен бастап есептеледі. Сондықтан хаттамада көрсетілген уақыт — қорғаушы бірінші кезекте тексеретін мәліметтердің бірі. Жүргізілген ұстау туралы тергеуші ұстау хаттамасы жасалған сәттен бастап 12 сағат ішінде прокурорға жазбаша хабарлауға міндетті.

Алғашқы сағаттарда не істеуге міндетті

ҚР ҚПК 131-бабы ұстау сәтіндегі лауазымды адамның әрекеттерін тікелей санамалайды. Ол міндетті:

• бостандығыңыз қандай негізде шектелгенін және қандай құқық бұзушылық жасады деп күдіктеніп отырғанын ауызша жариялауға;
• қорғаушы шақыру құқығын және үндемеу құқығын түсіндіруге, сондай-ақ айтылғанның сотта сізге қарсы қолданылуы мүмкін екенін ескертуге;
• ұстау хаттамасын жеткізу мерзімінде, яғни үш сағат ішінде жасауға;
• хаттамада негіздер мен себептерді, ұстау орнын, нақты ұстау мен жеткізу уақытын минутына дейінгі дәлдікпен, жеке тінту нәтижелерін және денсаулық жағдайы туралы мәліметтерді көрсетуге;
• денсаулықтың жалпы жағдайы мен дене жарақаттарының бар-жоғын тіркеу үшін сізді куәландыруға жіберуге (ҚР ҚПК 223-бабы);
• отбасының кәмелетке толған мүшелерінің біреуін, олар болмаса — басқа туыстарын немесе жақын адамдарын кідіріссіз хабардар етуге не мұны өзіңізге істеуге мүмкіндік беруге (ҚР ҚПК 135-бабы).

Шетел азаматы ұсталса, елшілік немесе консулдық дереу, ал мүмкін болмаған жағдайда 24 сағат ішінде хабардар етіледі. Қазақ немесе орыс тілін білмесеңіз, құқықтарыңыз жауап алу басталғанға дейін аудармашының қатысуымен түсіндіріледі.

1-қадам. Қарсылық көрсетпеңіз

Қызметкерлерге дене күшімен қарсылық көрсету — жағдайыңызды нашарлататын және тергеу нұсқасын күшейтетін жеке құрам. Талаптарға бағыныңыз, бірақ бірден әрі байсалды түрде білдіріңіз: сөйлесуді және жауап беруді тек адвокаттың қатысуымен жүргізесіз.

2-қадам. Үндемеу — мойындау емес, заңды ұстаным

ҚР Конституциясының 19-бабының 2-тармағы өзіне, жұбайына және жақын туыстарына қарсы айғақ беру міндетінен босатады. Күдікті тек қорғаушының қатысуымен жауап беруге құқылы (ҚР ҚПК 64-бабы). Адвокат жоқ кезде «адамша» берілген кез келген түсініктеме дәлелдеме ретінде бекітіліп, кейін айыптаудың негізіне жатуы мүмкін.

«Адвокат келгенге дейін үндемеу — әлсіздік емес, ұстаудан кейінгі алғашқы сағаттардағы ең күшті ұстаным.»

3-қадам. Қорғаушы — дереу

Қорғану құқығы айып тағылған сәттен емес, нақты ұстау сәтінен бастап қолданылады. Адвокатты өзіңіз не туыстарыңыз немесе сенім білдірілген адамдар арқылы шақыра аласыз; бұл жасалмаса, қылмыстық қудалау органы қорғаушының қатысуын қамтамасыз етуге міндетті. Сізде онымен оңаша және құпия, оның ішінде жауап алу басталғанға дейін кездесу құқығы бар — бұл құқықты тергеуші сұрақ қоя бастағанға дейін пайдалану керек.

Таңдаған адвокатыңыз 24 сағат ішінде келе алмаса, сізге басқасын шақыру ұсынылады немесе қорғаушы тағайындалады. Процесті жүргізуші орган нақты бір адвокатты ұсынуға құқылы емес.

Мәртебе туралы бөлек: заң қорғану құқығы бар куә деген тұлғаны таниды (ҚР ҚПК 65-1-бабы). Адамды жиі «жай ғана куә ретінде» шақырады, ал жауап алу барысында мәртебесі күдіктіге ауысады. Сондықтан ресми түрде ешқандай айып тағылмаған кезде де адвокат қажет.

4-қадам. Тексеріңіз және тіркеңіз

• Ұстаудың негізі мен нақты уақытын нақтылаңыз — олар хаттамада болуға тиіс.
• Ұстау хаттамасының көшірмесін талап етіңіз: бұл ҚР ҚПК 64-бабы бойынша күдіктінің тікелей құқығы.
• Қол қоятын барлық нәрсені мұқият оқыңыз; келіспесеңіз, ескертулерді қолтаңбаның қасына емес, мәтіннің өзіне жазыңыз.
• Бос немесе толтырылмаған бланкілерге қол қоймаңыз.
• Дене жарақаттары мен денсаулыққа қатысты шағымдардың хаттамаға және куәландыру актісіне енуін талап етіңіз.
• Егжей-тегжейін есте сақтаңыз: кім қатысты, қашан және қандай әрекеттер жасалды.

Жеке тінту және алып қою

Ұстауды жүзеге асырушы адам ҚР ҚПК 132 және 255-баптарының қағидалары бойынша ұсталған адамды дереу жеке тінтуге құқылы. Тінту нәтижелері ұстау хаттамасына енгізіледі — алып қойылғандардың тізбесі нақты алынған заттармен сәйкес келетінін, оның ішінде телефон мен оның жай-күйін тексеріңіз.

Ұсталған адамның жақындары не істеуі керек

• Мүмкіндігінше тез адвокат шақыру — заң мұны туыстарға тікелей рұқсат етеді.
• Адамның қай уақытша ұстау изоляторында екенін анықтау: ҚР ҚПК 134-бабы бойынша ұсталғандар УҰИ-де ұсталады.
• Қажетті дәрі-дәрмек пен заттарды беру, созылмалы аурулар туралы хабарлау.
• Істің мән-жайын телефонмен және мессенджерлерде талқыламау.
• Қорғауға көмектесетін барлық нәрсені сақтау: құжаттар, хат алмасу, орналасқан жері туралы деректер, куәлардың байланыстары.

Не істеуге болмайды

• Адвокатсыз «адамша» түсініктеме беру — оларды айғақ ретінде пайдаланады.
• «Кейін жібереді» деген үмітпен мойындауға қол қою.
• Қорғаушысыз тергеу әрекеттеріне келісу.
• «Мәселені шешу» туралы уағдаласу — бұл ұсынған адам үшін де, келіскен адам үшін де жеке қылмыс.

Ұстау мерзімінен кейін не болады

48 (немесе 24, не 72) сағаттың соңында тергеу органы адамды не босатуға, не бұлтартпау шарасы туралы өтінішхатпен сотқа жүгінуге тиіс. Бұлтартпау шараларының негіздері мен түрлері ҚР ҚПК 18-тарауында саналған, ал қамаққа алуды тергеу судьясы санкциялайды. Бұл сәтке қорғау тарапының ұстанымы дайын болуы керек: жеке басы, жұмыс орны, отбасы туралы деректер, кепілдіктер, денсаулық туралы құжаттар — жеңілірек шараны негіздейтін бәрі.

Сізді немесе жақыныңызды ұстаса

Адвокат Айдар Советбеков Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша ұстау, жауап алу және тінту кезінде шұғыл шығады — бүкіл қорғаудың негізі қаланатын алғашқы сағаттардан бастап.

Тергеу сатысындағы қорғау · Адвокат кеңесі

Сондай-ақ оқыңыз: Қылмыстық іс бойынша адвокат консультациясы · ҚР ҚК 190-бабы — алаяқтық · ҚР ҚК 106-бабы — денсаулыққа ауыр зиян · Сот үкімін шағымдану