+7 707 995 03 08 (WA)
ҚР ҚК 190-бабы — алаяқтық: құрамы, жазасы және қорғау
Заң нені алаяқтық деп санайды
190-баптың бірінші бөлігі құрамды қысқа сипаттайды: алдау немесе сенімге қиянат жасау арқылы бөтен мүлікті ұрлау не бөтен мүлікке құқықты иемдену.
Мұнда екі түрлі тәсіл бар. Алдау — көрінеу жалған мәліметтер хабарлау немесе адам хабарлауға міндетті болған нәрсе туралы үндемей қалу. Сенімге қиянат жасау — бұрыннан қалыптасқан сенім қатынастарын пайдалану: туыстық, қызметтік, серіктестік.
Істердің көпшілігі айналатын басты белгі — қасақаналық. Алаяқтық үшін ақшаны қайтармау немесе міндеттемені орындамау ниеті адам мүлікті алғанға дейін болуы керек. Егер ақша қайтару ниетімен алынып, кейін бизнес жүрмесе, серіктес сөзінде тұрмаса, мәміле бұзылса — бұл міндеттемені орындамау, яғни азаматтық-құқықтық дау, қылмыс емес. Айырмашылық жұқа көрінгенімен, соттағы талап арызды үкімнен бөліп тұрған дәл осы шек.
Екінші белгі — өтеусіздік және меншік иесіне залал келтіру. Үшіншісі — зат: тек мүлік пен ақша ғана емес, мүлікке құқық та, сондықтан үлестерді, жылжымайтын мүлікті және көлікті қайта рәсімдеу схемалары да осы бапқа кіреді.
190-баптың бөліктері бойынша жаза
| Бөлік | Не сараланады | Жаза | Санаты |
|---|---|---|---|
| 1-бөлік | Негізгі құрам | Бір мың АЕК-ке дейін айыппұл (4 325 000 ₸ дейін), сол мөлшерде түзеу жұмыстары, алты жүз сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, екі жылға дейін бас бостандығын шектеу не сол мерзімге бас бостандығынан айыру — мүлкі тәркіленіп | Онша ауыр емес |
| 2-бөлік | Адамдар тобы алдын ала сөз байласып; қызметтік жағдайын пайдаланып; ақпараттық жүйе немесе интернет пайдаланушысын алдау не сенімге қиянат жасау арқылы; мемлекеттік сатып алу саласында | Төрт мың АЕК-ке дейін айыппұл (17 300 000 ₸ дейін), сол мөлшерде түзеу жұмыстары, бір мың сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, төрт жылға дейін бас бостандығын шектеу не одан айыру — мүлкі тәркіленіп, үш жылға дейін белгілі бір лауазымдарды атқару құқығынан айырылып немесе онсыз | Ауырлығы орташа |
| 3-бөлік | Ірі мөлшерде; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, оған теңестірілген адам, лауазымды адам не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам — қызметтік жағдайын пайдаланумен ұштасса; екі немесе одан көп адамға қатысты; бірнеше рет | Ұрланған мүлік мөлшерінен екі еседен үш есеге дейінгі айыппұл, үш жылдан жеті жылға дейін бас бостандығын шектеу не одан айыру — мүлкі тәркіленіп, алты жылға дейін лауазым атқару құқығынан айырылып немесе онсыз. Лауазымды адамдар үшін — ұрланған мүлік мөлшерінен он еседен жиырма есеге дейінгі айыппұл не үш жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру, белгілі бір лауазымдарды атқару құқығынан өмір бойы айырылып | Ауыр |
| 4-бөлік | Қылмыстық топ жасаса; аса ірі мөлшерде | Ұрланған мүлік мөлшерінен үш еседен бес есеге дейінгі айыппұл не бес жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыру — мүлкі тәркіленіп, он жылға дейін лауазым атқару құқығынан айырылып немесе онсыз | Ауыр |
Ақшамен айтқанда. 190-бап үшін ірі мөлшер — мүліктің құны немесе залал 1 000 АЕК-тен асса, аса ірі мөлшер — 4 000 АЕК-тен асса. 2026 жылы АЕК 4 325 ₸ құрайды, яғни ірі мөлшер 4 325 000 ₸-ден, аса ірі мөлшер 17 300 000 ₸-ден басталады. Мұндағы сома — ресімдік нәрсе емес: ол істі 1 немесе 2-бөліктен 3 не 4-бөлікке ауыстырады, сонымен бірге онша ауыр емес және ауырлығы орташа санаттан ауыр қылмыстар санатына көшіреді, ал онда татуласу жалпы ереже бойынша жұмыс істемейді.
Істі қашан тоқтатуға немесе қайта саралауға болады
Жәбірленушімен татуласу. ҚК 68-бабының 1-бөлігі бойынша онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа, адам өлімімен байланысты емес қылмыс жасаған адам жәбірленушімен татуласып, келтірілген зиянды өтесе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға тиіс. Тұжырым міндеттеуші, рұқсат етуші емес. 190-бап үшін бұл — 1 және 2-бөліктер. Татуласу медиация тәртібімен де мүмкін.
3 және 4-бөліктер — ауыр қылмыстар, оларға бұл жалпы ереже қолданылмайды. Ерекшелік — 68-баптың 2-бөлігі: кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас баласы бар әйелдер, жас баланы жалғыз тәрбиелеп отырған еркектер, 58 жастан асқан әйелдер мен 63 жастан асқан еркектер алғаш рет ауыр қылмыс жасаса, татуласып, зиянды өтеген жағдайда жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
Ақша туралы дау, қылмыс емес. Алаяқтық істері бойынша ең жиі қорғау желісі — мүлікті алған сәтте ұрлау қасақаналығы болмағанын көрсету. Мұнда түсініктемелер емес, құжаттар жұмыс істейді: шарттар, хат алмасу, төлем тапсырмалары, ішінара қайтарулар, міндеттемені орындауға тырысу, нақты шаруашылық қызмет. Адам төлеп жүргені, хабарламаларға жауап бергені, нұсқалар ұсынғаны көрінсе — «бастапқы алдау» бейнесі ыдырайды.
Залал мөлшері. Ұрланғанның бағасы жиі асыра көрсетіледі: құжатпен расталған сома емес, жәбірленуші мәлімдеген сома алынады; оған айырылып қалған пайда, өсімпұл, тұрақсыздық айыбы қосылады. Залалды қайта есептеу істі 3-бөліктен 1 не 2-бөлікке — татуласу мүмкін санатқа — ауыстыруы мүмкін.
Саралаушы белгілер. «Адамдар тобының алдын ала сөз байласуы» әрекет басталғанға дейін дәлелденген сөз байласуды талап етеді, жай бірлескен жұмысты емес. «Бірнеше рет» және «екі немесе одан көп адамға қатысты» белгілері де тексеруге жатады: эпизодтар кейде жасанды түрде бөлшектеледі немесе біріктіріледі.
Тәжірибеден
Адвокат Айдар Советбековтің клиенттерінің пікірлерінде алаяқтық істері бойынша расталған нәтижелер бар: алаяқтық және қаржы пирамидасына қатысу айыбы бойынша қылмыстық қудалау толық тоқтатылды (2026 жылғы маусым); сенім білдіруші жалған деп сипаттайтын алаяқтық айыбы бойынша сот ақтау үкімін шығарды (2026 жылғы маусым). Жәбірленуші тарапынан жүргізілген жұмыс та бар — ұрланған ақшаны өндіріп алуға және кінәлілерді жауапқа тартуға көмектесу (2025 жылғы қараша).
Тағы бір мысал — аса ірі мөлшердегі топтық алаяқтық: айыптау нақты мерзім мен тәркілеуді талап етті. Қорғау сенім білдірушінің қосалқы рөлін дәлелдеді: 5 жыл шартты түрде, қамаудан босату, отбасы мүлкіне салынған тыйымдар алынды. Толығырақ — «Топтық алаяқтық бойынша шартты мерзім» кейсінде.
Дәл қазір не істеу керек
- Адвокатсыз түсініктеме бермеу. Алғашқы түсініктемелер іс қозғалғанға дейін, жауап алу хаттамасынсыз алынады — кейін айыптаудың негізіне солар жатады.
- Мәміле бойынша құжаттарды жинау. Шарттар, қолхаттар, шоттар, төлем тапсырмалары, актілер — тараптардың нақты қатынасын және ақшаның қозғалысын көрсететіннің бәрі.
- Хат алмасуды толық сақтау. WhatsApp, Telegram, пошта — жекелеген хабарламалардың скриншоттары емес, толық түрде: контекстен жұлып алынған сөйлем сізге қарсы жұмыс істейді.
- Қайтарған немесе орындаған нәрсенің бәрін тіркеу. Кез келген ішінара қайтару — ұрлау қасақаналығына қарсы дәлел.
- Жәбірленушімен тікелей сөйлеспеу. Адвокатсыз «келісуге» тырысу оңай кінәні мойындау дәлеліне айналады. Татуласу заңды түрде ресімделеді.
- Іс қай бөлік бойынша қозғалғанын тексеру. Бөліктен қылмыстың санаты да, істі татуласумен тоқтату мүмкіндігі де тәуелді.
Алаяқтық ісі бойынша көмек керек пе
Адвокат Айдар Советбеков Астанада және бүкіл Қазақстанда алаяқтық істері бойынша қорғайды — тергеуге дейінгі тексеруден апелляцияға дейін, оның ішінде қашықтан.
Алаяқтық істері бойынша қорғау · Адвокат консультациясы
Мұны да оқыңыз: Ұсталған кезде не істеу керек · Тергеу сатысындағы қорғау · Экономикалық қылмыстар бойынша адвокат
FAQ
Иә, 1-бөліктің санкциясы екі жылға дейін бас бостандығынан айыруды көздейді, бірақ бұл ең жоғары шек және жалғыз нұсқа емес: сонда бір мың АЕК-ке дейін айыппұл, түзеу және қоғамдық жұмыстар, бас бостандығын шектеу де бар. Нақты жаза істің мән-жайына, залалдың өтелуіне және жәбірленушінің ұстанымына байланысты.
1 және 2-бөліктер бойынша қайтару жәбірленушімен татуласумен бірге ҚК 68-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болады. 3 және 4-бөліктер бойынша қайтарудың өзі істі тоқтатпайды, бірақ жауаптылықты жеңілдететін мән-жай ретінде ескеріледі және залал сомасы өзгерсе, саралауға әсер етеді.
Ақшаны алған сәттегі қасақаналықпен. Егер адам ақшаны қайтару ниетімен алса және мұны құжаттар мен мінез-құлық растаса — бұл азаматтық-құқықтық дау, ол қылмыстық іспен емес, талап арызбен шешіледі.
1 000 АЕК-тен жоғары — 2026 жылы бұл 4 325 000 ₸. Аса ірі мөлшер — 4 000 АЕК-тен жоғары, яғни 17 300 000 ₸.
Жоқ, бұл 190-баптың 2-бөлігінің 4) тармағы: ақпараттық жүйе немесе интернет пайдаланушысын алдау не сенімге қиянат жасау. Жаза 2-бөлік бойынша, яғни негізгі құрамнан қатаңырақ.
