+7 707 995 03 08 (WA)
Жауап алуға шақырды: куә немесе күдікті — құқықтар және не істеу керек
Сізді кім ретінде шақырады: үш мәртебе
Қылмыстық-процестік кодекс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруде жауап алуға үш түрлі мәртебеде шақырады, және көп нәрсе соған байланысты: адам жауап беруге міндетті ме, оған қорғаушы керек пе, неге тәуекел етеді. Мәртебе шақыру қағазында көрсетіледі немесе жауап алудың басында айтылады. Айтылмаса, тікелей сұраңыз: «Маған қандай іс бойынша және кім ретінде жауап алынады?» Тергеуші мұны хабарлауға міндетті (ҚР ҚПК 210-бабының 2-бөлігі).
| Мәртебе | Қашан | Үндемеуге бола ма? | Адвокат |
|---|---|---|---|
| Куә | Сізді іс бойынша бірдеңе білетін адам деп есептейді | Тек өзіңізге, жұбайыңызға және жақын туыстарыңызға қарсы. Бұл негізсіз бас тарту — қылмыс (ҚР ҚК 421-бабы) | Өз адвокатыңызбен келуге болады, бірақ ол болмаса да жауап алынады |
| Қорғалуға құқығы бар куә | Арызда сізді әрекетті жасаған адам ретінде көрсеткен немесе басқа куә сізге қарсы айғақ берген, бірақ күдікті деп әлі танылмағансыз | Иә, толық | Өзіңіз шақырмасаңыз, қорғаушыны орган қамтамасыз етуге міндетті |
| Күдікті | Күдікті деп тану туралы қаулы шығарылған, сіз ұсталдыңыз немесе қылмыстық теріс қылық жасады деген күдікпен жауап алынып жатыр | Иә, толық | Жауап алуға дейін оңаша кездесу, айғақ — тек қорғаушының қатысуымен |
Мәртебе өзгеруі мүмкін. Куә ретінде шақырды, бірақ сұрақтар көбіне сіздің өз әрекеттеріңізге, қолдарыңызға, ақшаға, сапарларға қатысты болса — бұл сізді ықтимал күдікті ретінде қарастырып жатқанының белгісі. Дәл осы сәтте тергеу сатысындағы адвокат қажет.
Шақыру қағазында не болуы керек
ҚР ҚПК 208-бабы бойынша шақыру қағазында мыналар көрсетіледі:
- шақырылатын адамның тегі, аты, әкесінің аты;
- тергеушінің немесе анықтаушының тегі, аты және лауазымы;
- келетін мекенжай, күні мен сағаты;
- адвокат шақыру құқығы;
- дәлелді себепсіз келмеудің салдары.
Шақыру қағазы қолхатпен тапсырылады немесе байланыс құралдары арқылы беріледі, сондықтан тергеушінің қоңырауы не мессенджердегі хабарламасы да — заңды шақыру. Үйде болмасаңыз, қағазды кәмелетке толған отбасы мүшесіне қалдыруы немесе жұмыс орныңызға беруі мүмкін. Кәмелетке толмағандар заңды өкілдері арқылы, әскери қызметшілер қолбасшылық арқылы шақырылады.
Келмеуге бола ма
Жоқ. Шақыру бойынша келуге куә да, қорғалуға құқығы бар куә да, күдікті де міндетті. Келе алмасаңыз, шақырған адамға алдын ала хабарлау керек. Заң дәлелді себеп ретінде келуге мүмкіндік бермейтін ауруды, жақын туыстың қайтыс болуын, дүлей апатты және уақытында келуге мүмкіндік бермейтін өзге жағдайларды атайды (ҚР ҚПК 157-бабының 2-бөлігі).
Дәлелді себепсіз келмеудің екі салдары бар:
- күштеп әкелу — тергеушінің қаулысы бойынша мәжбүрлеп жеткізу. Түнгі уақытта күштеп әкелуге болмайды. 14 жасқа толмағандар, жүкті әйелдер және дәрігердің қорытындысы бойынша тұрған жерінен шыға алмайтын науқастар күштеп әкелінбейді;
- ақшалай өндіріп алу — тергеушінің хаттамасы бойынша тергеу судьясы салады, 50 АЕК-ке дейін, яғни 2026 жылы 216 250 ₸-ге дейін (ҚР ҚПК 160-бабы).
Келген дұрыс, бірақ дайындалып: өз мәртебеңізді, құқықтарыңызды біліп және тәуекел болса — адвокатпен бірге.
Куәның құқықтары
Куә шындықты айтуға және сұрақтарға жауап беруге міндетті. Бірақ оның құқықтары бар, оларды іс жүзінде асығыс түсіндіре салады (ҚР ҚПК 78-бабының 3-бөлігі):
- өзіне, жұбайына (зайыбына) және жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу. Бұл — конституциялық құқық (ҚР Конституциясының 19-бабының 2-тармағы). ҚПК бойынша жақын туыстар — ата-аналар, балалар, асырап алушылар мен асырап алынғандар, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілер мен апа-сіңлілер, ата, әже, немерелер;
- ана тілінде немесе өзі білетін тілде тегін аудармашының көмегімен айғақ беру;
- айғағын хаттамаға өз қолымен жазу;
- тергеушінің әрекеттеріне шағым беру және өтінішхат, оның ішінде қауіпсіздік шаралары туралы өтінішхат мәлімдеу;
- өз адвокатының қатысуымен айғақ беру.
Адвокатқа қатысты маңызды жайт: ол тергеуші белгілеген уақытқа келмесе, жауап алу тоқтамайды. Сондықтан адвокатпен дәлізден емес, келуден бұрын келісу керек.
Куәның жауапкершілігі ауыр. Көрінеу жалған айғақ — ҚР ҚК 420-бабы: алты жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру, ал сыбайлас жемқорлық, ауыр немесе аса ауыр қылмыс туралы қылмыстық іс бойынша — бес жылдан он жылға дейін (толығырақ — жалған айғақ туралы материалымызда). Айғақ беруден бас тарту — ҚР ҚК 421-бабы, бес жылға дейін бас бостандығынан айыруға дейін. Бірақ өзіне, жұбайына және жақын туыстарына қарсы айғақ беруден бас тартқаны үшін жауапкершілік жоқ — бұл баптың ескертпесінде тікелей айтылған.
Қорғалуға құқығы бар куә
Бұл мәртебе ҚПК-ге 2021 жылы енгізілді (65-1-бап). Оны арызда құқық бұзушылықты жасаған адам ретінде көрсетілген немесе басқа куә оған қарсы айғақ берген, бірақ әлі ұсталмаған және күдікті деп танылмаған адам алады. Шын мәнінде, бұл — күдікте жүрген, бірақ күдіктінің процестік мәртебесі әлі жоқ адам.
Оның құқықтары қарапайым куәға қарағанда кеңірек:
- тек өзіне және жақындарына қарсы емес, айғақ беруден толық бас тарту;
- қорғаушы шақыру. Қорғаушы шақырылмаса, қылмыстық қудалау органы оның қатысуын қамтамасыз етуге міндетті;
- қорғаушының қатысуымен айғақ беру;
- сараптама тағайындау туралы қаулымен және қорытындымен, өзі қатысқан әрекеттердің хаттамаларымен танысу;
- өзіне қарсы айғақ бергендермен беттестіруді талап ету, өтінішхаттар мен қарсылықтар мәлімдеу.
Алғашқы жауап алудың алдында оған ескертіледі: айғақ беруден бас тартпаса, кейін одан бас тартса да, айғақтары дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін. Адвокатсыз бірінші рет айтылған сөзді кейін «кері алу» мүмкін емес дерлік.
Күдікті
Күдікті деп тану туралы қаулы шығарылған, ұсталған немесе қылмыстық теріс қылық жасады деген күдікпен жауап алынған адам күдікті болады (ҚР ҚПК 64-бабы). Оның құқықтары:
- айғақ беруден бас тарту;
- жауап алу басталғанға дейін қорғаушымен оңаша және құпия кездесу;
- қорғаушыдан өзі бас тартпаса, айғақты тек қорғаушының қатысуымен беру;
- неде күдіктелетінін білу — бұл жауап алудың басында хабарланады.
Ұсталған адамнан ұстау хаттамасы жасалған сәттен бастап 24 сағаттан кешіктірмей жауап алынуы тиіс. Кінәні мойындайсыз ба деген сұраққа жауап беруден бас тарту кінәні мойындамау деп есептеледі. Ұсталғаннан кейінгі алғашқы сағаттарда не болатынын және қандай мерзімдер қолданылатынын бөлек талдадық: ұсталған кезде не істеу керек.
Жауап алу қалай өтеді
Жауап алу күндіз жүргізіледі, кейінге қалдыруға болмайтын жағдайлардан басқа. Ұзақтығы ҚР ҚПК 209-бабымен шектелген:
| Кімнен жауап алынады | Үзіліссіз | Бір күнде барлығы |
|---|---|---|
| Жалпы ереже | 4 сағатқа дейін, содан кейін кемінде бір сағат үзіліс | 8 сағатқа дейін |
| Жүкті әйел, асырауында жас баласы бар әйел, 58 жастағы және одан үлкен әйел, 63 жастағы және одан үлкен ер адам | 3 сағатқа дейін | 5 сағатқа дейін |
| Кәмелетке толмаған | 2 сағатқа дейін, тек күндіз | 4 сағатқа дейін |
Жетелейтін сұрақтар қоюға тыйым салынған. Сандарды, күндерді, сомаларды өз жазбаларыңыз бен құжаттарыңыз бойынша айтуға болады, өтінішіңіз бойынша олар хаттамаға қоса тіркеледі. Өтінішіңіз бойынша жауап алу бейнеге жазылуы мүмкін — онда жеке үзінділер емес, бүкіл жауап алу толық жазылады.
Ең маңыздысы соңында, хаттамамен болады (ҚР ҚПК 212-бабы):
- айғақтар бірінші жақтан және мүмкіндігінше сөзбе-сөз жазылады;
- хаттаманы біреудің айтып беруіне сенбей, өзіңіз оқуға құқылысыз;
- толықтырулар мен нақтылаулар енгізу туралы талаптар тергеуші үшін міндетті;
- тек соңғы бет емес, әр бет қол қойылады. Қол қоюдан бас тартсаңыз, себептері хаттамаға енгізіледі.
Сөзіңіз тергеушінің өз тұжырымдарымен баяндалған хаттамаға қол қоймаңыз. «Оның ақша бергенін көрдім» мен «оның бірдеңе бергенін көрдім» — бұл әртүрлі айғақтар.
Тәжірибеден
Мемлекеттік кәсіпорынның өндірістік учаскесі бастығына алдын ала сөз байласқан адамдар тобы құрамында 188 млн теңгені иемдену тағылды. Тергеуде де, сотта да ол бір ұстанымды ұстанды: өз міндеттері шегінде әрекет етті және ешкіммен ештеңе туралы келіскен жоқ. Сот сотталушылардың жауаптары дәйекті және жоққа шығарылмағанын атап өтіп, сөз байласуды алып тастады және айыпты жасыруға қайта саралады — сенім білдіруші сот залында босатылды. Толығырақ — «ҚР ҚК 189-бабы 4-бөлігі бойынша 188 млн теңгені иемдену: қайта саралау және сот залында босату» кейсінде.
Дәл қазір не істеу керек
- Мәртебе мен істі нақтылаңыз. Шақыру қағазындағы нөмір бойынша тергеушіге қоңырау шалып, қандай іс бойынша және кім ретінде шақыратынын сұраңыз.
- «Бейресми әңгімеге» бармаңыз. Маңызы бар нәрсенің бәрі хаттамада болуы тиіс. Жауап алуға дейін дәлізде немесе телефонмен сөйлесу — түсініктеме беретін орын емес.
- Келуден бұрын адвокатпен келісіңіз. Қорғалуға құқығы бар куә мен күдікті үшін бұл міндетті. Қарапайым куә үшін — сұрақтар сізге жеке қатысты болу қаупі аз да болса бар болса.
- Келе алмасаңыз — алдын ала ескертіңіз және себебін растайтын құжатты сақтаңыз: еңбекке жарамсыздық парағы, анықтама.
- Жеке басты куәландыратын құжатты және сілтеме жасайтын құжаттарды алыңыз.
- Күмәндансаңыз — үзіліс алыңыз. Сұраққа адвокатпен кеңескеннен кейін жауап беретініңізді мәлімдеуге құқылысыз.
- Хаттаманы толық оқыңыз және қол қойғанға дейін ескертулер енгізіңіз.
Жауап алу алдында көмек керек пе
Адвокат Айдар Советбеков Астанада және бүкіл Қазақстанда куәларды, қорғалуға құқығы бар куәларды және күдіктілерді жауап алу кезінде сүйемелдейді — алғашқы шақырудан тергеу аяқталғанға дейін, оның ішінде қашықтан.
Тергеу сатысындағы қорғау · Адвокат консультациясы
Мұны да оқыңыз: Ұсталған кезде не істеу керек · Жалған айғақ: ҚР ҚК 420-бабы бойынша жауапкершілік · Қылмыстық іс бойынша адвокат консультациясы
FAQ
Иә. ҚПК байланыс құралдары арқылы шақыруға рұқсат береді. Бірақ тергеушінің аты-жөні мен лауазымын, мекенжайды, уақытты және сізді кім ретінде шақыратынын нақтылауға құқылысыз.
Иә, бұл ҚР ҚПК 78-бабы бойынша куәның құқығы. Адвокат жауап алуға қатысады, ал одан кейін хаттамаға ескертулер енгізе алады.
Тек өзіңізге, жұбайыңызға және жақын туыстарыңызға қатысты. Бұл негізсіз толық бас тарту — ҚР ҚК 421-бабы бойынша қылмыс. Қорғалуға құқығы бар куә немесе күдікті болсаңыз, айғақ беруден толық бас тартуға болады.
Дәлелді себепсіз — күштеп әкелу және тергеу судьясы салатын 50 АЕК-ке дейін ақшалай өндіріп алу. Дәлелді себеп туралы алдын ала хабарласаңыз, бұл салдарлар болмайды.
Адвокатсыз айғақ бермеңіз. Арызда сізді көрсетсе немесе сізге қарсы айғақ берсе, сіздің мәртебеңіз қорғалуға құқығы бар куә болуы мүмкін, ал онымен бірге — айғақ беруден бас тарту құқығы және қорғаушыға құқық.
