ҚР ҚК 189-бабы — иемденіп алу немесе талан-таражға салу: құрамы, жазасы және қорғау

Заң нені иемдену және талан-таражға салу деп санайды

189-баптың 1-бөлігі құрамды қысқа сипаттайды: кінәліге сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу немесе талан-таражға салу, яғни жымқыру. Екі тәсілдің айырмашылығын ҚР Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі № 8 «Жымқыру істері бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы ашады (18-тармақ).

• Иемдену — кінәліге сеніп тапсырылған бөтен мүлікті өз пайдасына немесе үшінші тұлғалардың пайдасына айналдыру арқылы құқыққа қайшы, өтеусіз ұстап қалу.
• Талан-таражға салу — осындай мүлікті құқыққа қайшы, өтеусіз тұтыну не оны тұтыну үшін басқа адамдарға иеліктен шығару (сату, айырбастау, сыйға тарту).

Екеуі де — жымқырудың нысандары. Ал ҚР ҚК 3-бабының 17) тармағы бойынша жымқыру әрқашан пайдакүнемдік мақсатты талап етеді: бөтен мүлікті кінәлінің немесе басқа адамдардың пайдасына құқыққа қайшы, өтеусіз алу және (немесе) айналдыру, бұл меншік иесіне залал келтіреді. Пайдакүнемдік жоқ болса — жымқыру да жоқ, тіпті мүлік іс жүзінде сақталмаса да.

Сеніп тапсырылу — басты белгі. Әрекет иемдену немесе талан-таражға салу деп сараланады, тек егер мүлік адамда заңды иелікте болса: лауазымдық міндеттеріне не құжаттармен бекітілген шарттық қатынастарға (шарт, еңбек келісімі, лауазымдық өкілеттіктер) байланысты. Жоғарғы Сот бұл ретте жазбаша шартсыз сеніп тапсырылуға да тікелей жол береді — мысалы, бақташымен ауызша келісім. Яғни материалдық жауапкершілік туралы шарттың болмауы өздігінен қорғауға кепілдік бермейді, бірақ дәлелденген сеніп тапсырылусыз 189-баптың құрамы жоқ.

Кім субъект бола алады. Тек лауазымды адамдар ғана емес. Қаулының 18-тармағы тиісті лауазымды атқаратын және сеніп тапсырылған мүлікке қатысты өкілеттіктерді жүзеге асыратын басқа қызметкерлерді де атайды: бригадир, экспедитор, сатушы, кассир.

Қолма-қол ақшасыз ақша. Иесінің шотынан өз шотына немесе басқа адамның шотына ақша аудару 189-бап бойынша тек сол адамның атқаратын лауазымына байланысты осы шоттағы ақшаға билік ету құқығы болған жағдайда ғана сараланады. Мұндай құқық болмаса — бұл ұрлық (188-бап) не алаяқтық (190-бап).

Жымқыру болып саналмайтыны. Табылған немесе кездейсоқ адамда қалған бөтен мүлікті иемдену (қаулының 2-тармағы). Жымқыру мақсатынсыз, уақытша пайдалану үшін бөтен мүлікке құқыққа қайшы ие болу (6-тармақ). Бөлек жағдай — бірлескен меншіктегі мүлік, оның ішінде құрылтайшыларының қатарында кінәлінің өзі бар заңды тұлғаға тиесілі мүлік: қасақаналықтың бағытына қарай бұл жымқыру деп те, өз билігінше әрекет ету деп те сараланады.

189-баптың бөліктері бойынша жаза

Ақшамен айтқанда қанша. 189-бап үшін ірі мөлшер — 1 000 АЕК-тен асатын мүлік құны немесе залал мөлшері, аса ірі мөлшер — 4 000 АЕК-тен асатыны (ҚР ҚК 3-бабының 38) және 3) тармақтары). 2026 жылы АЕК 4 325 ₸ құрайды, яғни ірі мөлшер — 4 325 000 ₸ жоғары, аса ірі мөлшер — 17 300 000 ₸ жоғары залал. Жиі ұмытылатын маңызды бөлшек: № 8 қаулының 15-тармағы бойынша айып тағылған күнгі емес, қылмыс жасалған кездегі АЕК қолданылады. Өткен жылдардағы эпизодтар бойынша бұл баптың бөлігін өзгертуі мүмкін.

Төменгі шек. Егер залал елеусіз болса — ұйым мүлкінің құны 10 АЕК-тен (43 250 ₸), жеке тұлға мүлкінің құны 2 АЕК-тен (8 650 ₸) аспаса, — бұл ҚР ҚК 187-бабы бойынша ұсақ-түйек жымқыру. Бұл қылмыстық теріс қылық: санкцияда бас бостандығынан айыру жоқ, бірақ 20 тәулікке дейін, бірнеше рет жасалса 50 тәулікке дейін қамақ бар. Қаулы нақтылайды: жеке кәсіпкердің мүлкі жеке тұлғаның мүлкі болып есептеледі, яғни ол үшін шек — 2 АЕК.

189-бап бойынша қылмыстық жауаптылық 16 жастан басталады: 14 жастан жауап беретін әрекеттер тізбесіне (ҚР ҚК 15-бабының 2-бөлігі) бұл бап кірмейді.

ҚР ҚК 189-бабының нормалары 2026 жылғы 20 қазанда қолданыстағы редакция бойынша келтірілген; соңғы өзгерістер ҚР 2025 жылғы 16 шілдедегі № 210-VIII Заңымен енгізілген. Ресми мәтін — Әділет сайтында. Жоғарғы Соттың түсіндірмелері 2003 жылғы 11 шілдедегі № 8 нормативтік қаулысы бойынша, қолданыстағы редакцияда келтірілген.

Иемдену ұрлықтан, алаяқтықтан және салғырттықтан немен ерекшеленеді

Қорғау көбінесе дәл осы шекарада құрылады: қай бап қолданылатынына мерзім де, істі қысқарту мүмкіндігі де байланысты.

• Ұрлық (188-бап). Ұрлықта мүлік адамға сеніп тапсырылмаған, ол оны жасырын алады. Иемденуде мүлік онда заңды түрде болады — және құрам ол мүлікті өз пайдасына айналдырған сәтте пайда болады.
• Алаяқтық (190-бап). Шекара қасақаналықтың пайда болу сәтімен емес, мүліктің адамға қандай негізде түскенімен жүргізіледі. Алаяқтықта мүлікті алудың өзі жымқыру тәсілі: ол алдау немесе сеніміне қиянат жасау арқылы болады. Иемденуде мүлік заңды негізде — лауазым бойынша немесе шарт бойынша — берілген, ал қылмыс адамның оны қайтармай, өз пайдасына айналдыруында немесе тұтынуында.
• Қызметтік салғырттық (371-бап). Мұнда пайдакүнемдік мақсат та, жымқыру да жоқ — қызметке адал емес немесе немқұрайды қарау бар, ол елеулі зиян келтірген. Жазадағы айырмашылық принципті: 371-баптың бірінші бөлігі бойынша бұл бір жылға дейін бас бостандығынан айыру, екінші бөлігі бойынша төрт жылға дейін, ал 189-баптың үшінші бөлігі екі жылдан басталып жеті жылға жетеді.
• Азаматтық-құқықтық дау және кем шығу. Түгендеу кезінде анықталған кем шығудың өзі жымқыру емес. Мүліктің дәл осы қызметкерге сеніп тапсырылғанын растайтын құжаттар болмаса және пайдакүнемдік мақсаттың дәлелдері болмаса, әңгіме үкім туралы емес, еңбек заңнамасы бойынша материалдық жауапкершілік туралы болады.
• Өз билігінше әрекет ету. Егер адам бірлескен меншіктегі немесе өзі құрылтайшы болып табылатын компанияға тиесілі мүлікке билік етсе, саралау қасақаналыққа байланысты — бұл жымқыру емес, өз билігінше әрекет ету болып шығуы мүмкін.

Істі қашан қысқартуға немесе қайта саралауға болады

Жәбірленушімен татуласу. ҚР ҚК 68-бабының 1-бөлігі бойынша ауырлығы шағын немесе орташа, адам өліміне байланысты емес қылмыс жасаған адам, егер жәбірленушімен татуласса және келтірілген зиянды қалпына келтірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға тиіс. Тұжырым міндеттеуші, рұқсат беруші емес. 189-бап үшін бұл 1 және 2-бөліктер — екеуі де ауырлығы орташа. Татуласу медиация тәртібімен де мүмкін. Егер зиян қоғам немесе мемлекет мүддесіне келтірілсе, 68-баптың 3-бөлігі бойынша шынайы өкіну және осы зиянды қалпына келтіру шарты қосылады.

Татуласу жұмыс істемейтін жерде. 68-баптың 4-бөлігінде ерекшеліктердің жабық тізбесі бар. 189-бап үшін екеуі маңызды: сыбайлас жемқорлық қылмыстары және қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар. 3-бөліктің 2) тармағы бойынша иемдену (лауазымды адамның қызмет бабын пайдалануымен) және осы белгісі бар 4-бөлік ҚР ҚК 3-бабының 29) тармағымен тікелей сыбайлас жемқорлық қылмыстарына жатқызылған — олар бойынша татуласу жоққа шығарылады. Ал 2-бөліктегі «алдын ала сөз байласқан адамдар тобы» — бұл 3-баптың 24) тармағы мағынасындағы «қылмыстық топ» емес: ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, банда және соған ұқсас құрылымдар. Сондықтан сөз байласқан адамдар тобымен жасалған 2-бөлік бойынша татуласу қолжетімді болып қалады.

3 және 4-бөліктер — ауыр қылмыстар, 68-баптың 1-бөлігіндегі жалпы ереже оларға қолданылмайды. Ерекшелік — 68-баптың 2-бөлігі: кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас баласы бар әйелдер, жас баланы жалғыз тәрбиелеп отырған ерлер, 58 жастан асқан әйелдер мен 63 жастан асқан ерлер, алғаш рет адам өліміне және денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмыс жасаса, татуласу және зиянды қалпына келтіру кезінде босатылуы мүмкін.

Шынайы өкіну (65-бап). Айыбын мойындап келу, ашуға және тергеуге жәрдемдесу, зиянды қалпына келтіру кезінде босату мүмкін — қылмыстық теріс қылық не алғаш рет жасалған қылмыс үшін. Сыбайлас жемқорлық қылмысы бойынша мұндай шешімді тек сот қабылдай алады. Қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстарға бұл норма мүлде қолданылмайды — яғни 189-баптың 4-бөлігінің 1) тармағы бойынша шынайы өкіну босату негізі бола алмайды.

Сеніп тапсырылу дәлелденбеген. 189-бап бойынша ең нәтижелі қорғау желісі. Істе дәл осы адамның мүлікті қабылдауға, есепке алуға немесе сақтауға жауапты болғанын көрсететін бұйрық, лауазымдық нұсқаулық, шарт немесе өзге құжат болуға тиіс. Басшының тапсырмасымен жүкқұжатқа қойылған бір қол жымқыру құрамы үшін жеткіліксіз.

Залал мөлшері. Соманы қайта есептеу істі 3-бөліктен 1 немесе 2-бөлікке — яғни татуласу қолжетімді санатқа — ауыстыруы мүмкін. № 8 қаулының 15-тармағы әр эпизод бойынша дербес пайда болған қасақаналықпен бірнеше жымқыру жасалса, жымқырылған мүліктің құнын қосуға тікелей тыйым салады. Құн әрекет жасалған кездегі, құжаттармен расталған бөлшек сауда, нарықтық немесе комиссиялық бағалар бойынша, ал дау туындағанда сарапшының қорытындысы бойынша айқындалады.

Сараланушы белгілер. Сөз байласу мүлікке ие болуға бағытталған әрекеттер басталғанға дейін дәлелденген келісімді талап етеді (қаулының 8-тармағы), бір нысанда бірге жұмыс істеуді ғана емес. Бірнеше ретті бірыңғай созылмалы жымқырудан ажырату керек: созылмалы жымқыруда кінәлі бір көзден бірнеше рет алу арқылы бір қасақаналықты жүзеге асырады, бұл бір қылмыс (12-тармақ).

Тәжірибеден

Мемлекеттік кәсіпорын филиалының өндірістік учаскесі бастығына аса ірі мөлшерде, алдын ала сөз байласқан адамдар тобымен 188,8 млн теңге иемдену тағылды — ҚР ҚК 189-бабы 4-бөлігінің 2) тармағы, санкциясы мүлкі тәркіленіп, жеті жылдан он екі жылға дейін бас бостандығынан айыру. Айыптау оның іс жүзінде жеткізілмеген құрылыс тасын қабылдау жүкқұжаттарындағы қолына сүйенді.

Қорғау айыптаудың үш тірегін талдады. Тасты қабылдауға, есепке алуға және сақтауға материалдық жауапкершілік сенім білдірушіге бекітілмеген еді — бұйрықпен де, шартпен де, лауазымдық нұсқаулықпен де. Алдын ала сөз байласу ештеңемен расталмады: істе хат алмасу да, келіссөздер жазбасы да, қатысушылардың мемлекеттік сатып алуға дейін таныс болғаны туралы деректер де болмады. Тергеу «ұрланғанды бөлісу» деп атаған қызметкерлер арасындағы аударымдар ағымдағы өндірістік шығындар болып шықты — техника жөндеу, жанармай, қосалқы бөлшектер, ақшаның бір бөлігі қайтарылған; тергеу ақша қозғалысының қаржылық талдауын жүргізбеген.

Сот «алдын ала сөз байласқан адамдар тобымен» белгісін толық алып тастады, сенім білдірушіні материалдық жауапты тұлға емес деп танып, оның әрекеттерін алдын ала уәде берілмеген жасыруға (ҚР ҚК 432-бабы) қайта саралады. 7–12 жылдың орнына — 2 жыл, рақымшылықты ескергенде 1 жыл 4 ай, жаза өтелген деп танылып, сенім білдіруші сот залында босатылды. 188,8 млн теңгелік талап одан өндірілмейді.

Істің толық талдауы — «ҚР ҚК 189-бабы 4-бөлігі бойынша 188 млн теңгені иемдену: қайта саралау және сот залында босату» кейсінде.

189-баптың 3-бөлігі бойынша тағы бір істі әскери сот қарады: бұрынғы тергеуші-әскери қызметші ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан жазасыз босатылды, ал адвокаттың атына шығарылған жеке қаулының күшін жоғары тұрған алқа жойды. Талдау — «Әскери сотта әскери қызметшіні қорғау» кейсінде.

Дәл қазір не істеу керек

1. Адвокатсыз түсініктеме бермеңіз — сотқа дейінгі тексеру сатысында да, жауап алу хаттамасы әлі жоқ кезде де. Бұл түсініктемелер кейін айыптаудың негізіне жатады.
2. Кімнің не үшін жауап бергенін көрсететін құжаттарды жинаңыз. Бұйрықтар, лауазымдық нұсқаулықтар, материалдық жауапкершілік туралы шарттар, қабылдау-тапсыру актілері, сенімхаттар. Мұндай құжаттың болмауы — сеніп тапсырылу белгісіне қарсы уәж.
3. Мүлік пен ақша қозғалысы бойынша құжаттарды көтеріңіз. Жүкқұжаттар, түгендеу актілері, шот бойынша үзінді көшірмелер, төлем тапсырмалары. Егер құжаттарға басшының тапсырмасымен қол қойған болсаңыз — кімнің тапсырмасымен екенін тіркеңіз.
4. Хат алмасуды толық сақтаңыз. Жекелеген скриншоттармен емес, толық жүктеп алумен: контекстен жұлып алынған сөйлем сізге қарсы жұмыс істейді.
5. Қайтарған немесе орындаған барлық нәрсені тіркеңіз. Кез келген қайтару және осы ақшадан жұмсалған кез келген өндірістік шығын — пайдакүнемдік мақсатқа қарсы уәж.
6. Іс қай бөлік бойынша қозғалғанын және залал қалай есептелгенін тексеріңіз. Бөлікке ауырлық санаты мен татуласу мүмкіндігі байланысты, ал сома жиі асырып көрсетіледі: оған айырылып қалған пайданы қосады не қосуға болмайтын эпизодтарды жинайды.
7. Жәбірленушімен тікелей келіспеңіз. Адвокатсыз «мәселені шешу» әрекеті кінәні мойындау дәлеліне оңай айналады. Татуласу заңды түрде ресімделеді.

Жауап алу қалай өтеді, куә мен күдіктінің мәртебелері немен ерекшеленеді және әрқайсысының қандай құқықтары бар — «Жауап алуға шақырды» мақаласында.

Иемдену немесе талан-таражға салу ісі бойынша көмек керек

Адвокат Айдар Советбеков иемдену және талан-таражға салу, кәсіпорындардағы және мемлекеттік сатып алудағы жымқыру істері бойынша қорғайды — Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша, сотқа дейінгі тексеруден апелляцияға дейін, оның ішінде қашықтан.

Экономикалық қылмыстар бойынша қорғау · Адвокат кеңесі

Сондай-ақ оқыңыз: ҚР ҚК 190-бабы — алаяқтық · ҚР ҚК 188-бабы — ұрлық · Ұстау кезіндегі және тергеу сатысындағы адвокат