Астанада қылмыстық іс бойынша адвокатты қалай таңдау керек

Қылмыстық іс бойынша адвокат қашан керек

Адвокат іс сотқа жеткенде емес, сізге қылмыстық қудалау органы назар аударған сәттен бастап керек. Қорғаушы адам қорғалуға құқығы бар куә, күдікті немесе айыпталушы мәртебесін алған сәттен бастап процеске қатысуға құқылы (ҚР ҚПК 66-бабының 3-бөлігі). Әдетте бұл — шақыру қағазы, «келіп түсініктеме беріңіз» деген қоңырау, тінту, телефонды алып қою немесе ұстау.

Адвокат алғашқы жауап алуға дейін пайда болғаны ең дұрыс. Жауап алудың алдында күдіктіге оның айғақтары, тіпті кейін олардан бас тартса да, дәлелдеме ретінде пайдаланылуы мүмкін екені ескертіледі (ҚПК 64-бабының 6-бөлігі). Алғашқы айғақтар қорғаушысыз берілсе, олар істе қалады, ал жаңа адвокат оларды жоя алмайды: қорғаушы іске кіріскен кезде бұрын жүргізілген тергеу әрекеттері қайталанбайды (ҚПК 69-бабының 3-бөлігі).

Күдіктінің адвокатсыз жүзеге аспайтын құқықтары бар:

• қорғаушымен оңаша және құпия, оның ішінде жауап алу басталғанға дейін кездесу (ҚПК 64-бабы 9-бөлігінің 5) тармағы);
• айғақты тек қорғаушының қатысуымен беру (ҚПК 64-бабы 9-бөлігінің 6) тармағы);
• айғақ беруден бас тарту (ҚПК 64-бабы 9-бөлігінің 8) тармағы). 2026 жылғы 1 шілдеден бастап ҚР жаңа Конституциясы қолданылады: өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы оның 19-бабының 2-тармағында бекітілген.

Ұсталған адамнан ұстау хаттамасы жасалған сәттен бастап 24 сағаттан кешіктірмей жауап алынуға тиіс. Бұл ретте заң оған алғашқы жауап алуға дейін қорғаушымен кездесуге кепілдік береді (ҚПК 64-бабының 3-бөлігі). Жақыныңыз ұсталса, адвокатты оның атынан шақыруға болады: ҚПК 68-бабы бойынша мұны туыстары немесе оның тапсырмасымен не келісімімен өзге адамдар жасай алады. Алғашқы сағаттар туралы толығырақ — «Ұсталған кезде не істеу керек» мақаласында, шақырылған кездегі мәртебелер туралы — «Жауап алуға шақырды: куә ме, күдікті ме» материалында.

Адвокаттың заңгерден айырмашылығы

Басты айырмашылық: қылмыстық істе қорғаушы тек адвокат бола алады. ҚР ҚПК 66-бабының 2-бөлігі мұны тікелей айтады: қорғаушы ретінде адвокат қатысады. Адвокат мәртебесі жоқ заңгер, тіпті тәжірибелі болса да, қылмыстық істе қорғаушы бола алмайды. Адвокатпен қатар (бірақ оның орнына емес) қорғаудағы адамның жазбаша өтініші бойынша жұбайы (зайыбы), жақын туысы, қорғаншысы немесе қамқоршысы жіберіледі.

Адвокат мәртебесін Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 5 шілдедегі № 176-VI «Адвокаттық қызмет және білікті заң көмегі туралы» Заңы айқындайды (Әділеттегі мәтіні). Заңның 32-бабы бойынша адвокат бір мезгілде төрт шартқа сай болуға тиіс:

• Қазақстан Республикасының азаматы;
• жоғары заң білімі;
• тағылымдамадан және аттестаттаудан кейін берілетін адвокаттық қызметпен айналысуға арналған лицензия (Заңның 41-бабы);
• адвокаттар алқасына мүшелік. Ол міндетті (Заңның 58-бабының 1-тармағы), ал Астанада бір алқа бар — Астана қаласының адвокаттар алқасы.

Жойылмаған немесе алынбаған сотталғандығы бар адам, сондай-ақ Заңның 32-бабының 2-тармағында аталған бірқатар өзге жағдайларда адам адвокат бола алмайды.

Бұл клиентке іс жүзінде не береді:

Заңгер азаматтық дауда, корпоративтік мәселеде, құжаттар дайындауда пайдалы болуы мүмкін. Бірақ әңгіме жауап алу, ұстау, тінту немесе айып тағу туралы болса, адвокат керек.

Шарт жасасқанға дейін адвокатты қалай тексеру керек

Тексеру бірнеше минут алады: адвокат мәртебесі жария, ал заң оны клиентке ашуға міндеттейді.

1. Лицензия нөмірі мен алқаны сұраңыз. Адвокат клиентке қай алқаның мүшесі екені туралы ақпарат беруге міндетті (Заңның 33-бабы 7-тармағының 5) тармақшасы). Қалыпты жауап мынадай: лицензия нөмірі, оны кім және қашан берген, қай алқаның мүшесі. Мысалы, адвокат Айдар Советбековтің № 22000096 лицензиясын ҚР Әділет министрлігі 10.01.2022 берген, ол Астана қаласы адвокаттар алқасының мүшесі. Мұндай мәліметтерді кез келген адвокаттан сұрауға болады және сұрау керек.

2. Адвокатты алқа мүшелерінің тізімінен табыңыз. Алқа өз сайтында мүшелерінің өзекті тізімін жүргізуге міндетті (Заңның 50-бабының 5-тармағы). Астана қаласы адвокаттар алқасы мүшелерінің тізімі advocaturaastana.kz сайтының «Алқа мүшелері» бөлімінде жарияланған. Адвокат басқа алқаны (мысалы, облыстық алқаны) атаса, оны сол алқаның сайтынан іздеңіз.

3. Лицензияны салыстырыңыз. Лицензиар адвокаттық қызметпен айналысуға арналған лицензиялардың тізілімін жүргізеді және оны әрі қолданыстағы адвокаттардың тізімін өзінің интернет-ресурсында жариялайды (Заңның 41-бабының 2-тармағы). Сонымен қатар Республикалық адвокаттар алқасы жалпыға қолжетімді адвокаттар тізілімін жүргізеді: лицензияның нөмірі мен берілген күні, алқаға мүше болған күні, тәртіптік жазалардың бар-жоғы, лицензияның тоқтатыла тұруы немесе тоқтатылуы (Заңның 58-1-бабы).

4. Куәлікті қараңыз. Адвокат онымен іске кіріседі, сотқа, прокуратураға және тергеу органдарына кіреді (ҚПК 68-бабының 8-бөлігі, Заңның 33-бабының 4-тармағы). Куәліктегі тегі шарттағы тегімен сәйкес келуге тиіс.

5. Мүдделер қақтығысы жоқ екенін нақтылаңыз. Мүдделері бір-біріне қайшы келетін екі адамды бір адвокат қорғай алмайды (ҚПК 66-бабының 4-бөлігі). Мүдделер қақтығысы болған кезде адвокатқа көмек көрсетуге тыйым салынады (Заңның 33-бабының 8-тармағы). Адвокат сіздің ісіңіздің басқа қатысушысымен жұмыс істеп жүрсе, бұл туралы тікелей сұраңыз.

Алғашқы кездесуде адвокаттан не сұрау керек

Алғашқы кездесудің мақсаты — бұл адам дәл сіздің ісіңізді қалай жүргізетінін түсіну. Пайдалы сұрақтар тізімі:

1. Істі кім жеке жүргізеді? Шарттағы адвокаттың тегі мен жауап алуға келетін адам сәйкес келуге тиіс. Бірнеше адвокат жұмыс істесе, мұны жазып қою керек.
2. Сізде осындай істер бойынша тәжірибе болды ма? Кәсіптік әдеп кодексі бойынша адвокат тапсырманы өз біліктілігіне сенімді болғанда ғана қабылдауға тиіс, әйтпесе одан бас тартуға міндетті (Кодекстің 13-тармағы).
3. Қазір жағдайды қалай көресіз және алдағы күндері не істеу керек? Адвокат іс перспективалары туралы өз пікірін айтуға құқылы (Кодекстің 12-тармағы). Жақсы жауапқа сәттілік нұсқалары ғана емес, тәуекелдер де кіреді.
4. Байланысты қалай ұстаймыз? Байланыс арнасы, адвокат қаншалықты тез жауап береді, ұстау түнде немесе демалыс күні болса, кім келеді.
5. Іс барысы туралы қалай хабарлап отырасыз? Кодекс бойынша адвокат сенім білдірушіге тапсырманың орындалу барысы туралы хабарлап отыруға және оның сауалдарына жауап беруге тиіс (Кодекстің 13-тармағы), ал клиенттің талап етуі бойынша шарттың орындалуы туралы есеп ұсынуға міндетті (Заңның 33-бабы 7-тармағының 11) тармақшасы).
6. Шартты қай сатыларға жасасамыз? Тек тергеу, бірінші сатыдағы сот, апелляция — көлемін бірден айқындаған дұрыс.
7. Кәсіптік жауапкершілігіңіз сақтандырылған ба? Адвокат оны сақтандыруға және клиенттің талап етуі бойынша сақтандыру шартының көшірмесін ұсынуға міндетті (Заңның 33-бабы 7-тармағының 4) және 7) тармақшалары).

Консультацияның өзі қалай өтетіні және қандай құжаттарды алып бару керегі туралы — «Қылмыстық іс бойынша адвокат консультациясы» мақаласында.

Адвокаттың қандай уәделері сақтандыруы керек

Адвокат қылмыстық іс бойынша нәтижеге кепілдік беруге құқылы емес. Бұл Адвокаттардың кәсіптік әдебі кодексінде тікелей жазылған (2014 жылғы 26 қыркүйекте адвокаттар алқаларының Республикалық конференциясында бекітілген, 2022 жылғы 19 ақпандағы өзгерістермен). Кодекстің 12-тармағы: адвокаттың «сенім білдірушіге тапсырманың орындалуының оң нәтижесіне қатысты уәде немесе қандай да бір кепілдік беруге және істің ойдағыдай шешілетініне сендіруге және өз тәжірибесіне немесе лауазымды тұлғалармен ерекше қарым-қатынасына сүйеніп, сенім білдірушіні үміттендіруге құқығы жоқ» (Кодекс мәтіні Республикалық адвокаттар алқасының сайтында).

Заң бұл қағиданы ақы төлеу арқылы күшейтеді: қылмыстық істер бойынша шарт гонорар мөлшерін нәтижеге байланысты ете алмайды (Заңның 47-бабының 3-тармағы). «Іс тоқтатылса, төлейсіз» — қылмыстық іс бойынша шартта болмауға тиіс талап.

Тоқтауға тұрарлық белгілер:

• «Тоқтатуға кепілдік беремін», «міндетті түрде ақтайды», «шартты түрде береді». Бұл — адвокат беруге құқылы емес нәтиже туралы уәде.
• «Мәселені шешеміз», «сотта / прокуратурада танысым бар». Бұл — Кодекстің 12-тармағы тікелей тыйым салған «лауазымды тұлғалармен ерекше қарым-қатынасқа» сілтеме. Оның үстіне бұл сізді жаңа қылмыстық іске тартуы мүмкін.
• Гонорардан бөлек «мәселені шешуге» ақша. Шарт бойынша берілмейтін кез келген сома — мұндай көмектен бас тартуға себеп.
• Құжатсыз қолма-қол төлеу. Адвокатқа тиісті қаржы құжатын бермей қолма-қол ақша алуға тыйым салынған (Заңның 47-бабының 3-тармағы).
• Жазбаша шарт жасасудан бас тарту. Шарт міндетті (Заңның 33-бабының 2-тармағы, 47-бабының 1-тармағы), ал тапсырма рәсімделмесе, адвокат іске қатыса алмайды (Кодекстің 12-тармағы).
• Сіздің ісіңіз туралы әңгіменің орнына басқа адвокаттар туралы жаман пікірлер. Әріптестерді сынау және өзін олармен салыстыру Кодекстің 8-тармағына қайшы келеді.
• Сіздің мүддеңізге қарсы кеңестер: «шақыру қағазы бойынша барма», «қол қой, кейін шешеміз». Адвокатқа клиенттің жағдайын нашарлататын ұстанымға тұруға тыйым салынған (Заңның 33-бабының 9-тармағы).

Адвокат осы қағидаларды бұзса, адвокаттар алқасының тәртіптік комиссиясына шағым беруге болады. Ол ескерту немесе сөгіс жариялауға, ал өрескел бұзушылықтар үшін алқадан шығаруға құқылы (Заңның 72-бабы).

Адвокатпен жасалатын шартта не болуы керек

Адвокатпен шарт тек жазбаша нысанда жасалады, бір данасы сізде қалады (Заңның 47-бабының 1-тармағы). Заң бес елеулі талапты атайды — оларсыз шарт толық емес (Заңның 47-бабының 2-тармағы):

1. Тапсырманы кім орындайды — адвокаттың тегі, аты, әкесінің аты немесе адвокаттық кеңсенің атауы. Шарт кеңсемен жасалса, орындаушы адвокатты кеңсе тағайындайды.
2. Адвокаттық қызметті ұйымдастыру нысаны және адвокат мүшесі болып табылатын алқа.
3. Тапсырманың нысанасы — кім қорғалады, қай іс бойынша, қай сатыларда.
4. Заң көмегіне ақы төлеу және адвокаттың шығыстарын өтеу мөлшері мен тәртібі.
5. Шартты бұзу тәртібі мен жағдайлары.

Тағы не жазып қойған пайдалы: қандай шығыстар (сапарлар, сараптамалар, мамандардың қорытындылары) бөлек төленеді; адвокат іс барысы туралы қалай хабарлайды; қажет болса, құпия ақпаратты жария етпеу туралы келісім (адвокат оны клиенттің талап етуі бойынша жасасуға міндетті — Заңның 33-бабы 7-тармағының 8) тармақшасы).

Шарт негізінде адвокат қорғау туралы хабарлама ресімдейді. Онда сіздің деректеріңіз, шарттың күні мен тіркеу нөмірі көрсетіледі (Заңның 46-бабының 3-тармағы). Куәлікпен бірге бұл адвокатты іске жіберу үшін жеткілікті.

Қорғау үшін басқа адам да, мысалы туысыңыз, төлей алады. Адвокат сенім білдіруші үшін ақыны үшінші тұлғалардан жазбаша шарт бойынша қабылдауға құқылы (Кодекстің 17-тармағы). Гонорардың нақты мөлшері бапқа, сатыға, іс көлеміне және сапарларға байланысты, сондықтан оны істі білмей тұрып атау дұрыс емес.

Мемлекет есебінен тағайындалатын қорғаушы

Шарт бойынша адвокат болмаса, ал қорғаушының қатысуы міндетті болса, тергеуші немесе сот оны өздері қамтамасыз етеді (ҚПК 67-бабының 3-бөлігі). Мұндай қорғаушы адвокаттар алқасы арқылы тағайындалады, ал процесті жүргізуші органның өзі нақты бір адвокатты ұсынуға құқылы емес (ҚПК 68-бабының 3-бөлігі).

Қорғаушының қатысуы, атап айтқанда, мына жағдайларда міндетті (ҚПК 67-бабының 1-бөлігі):

• сіз өзіңіз қорғаушы туралы өтінішхат мәлімдедіңіз — бұл ең қарапайым негіз;
• күдікті немесе айыпталушы кәмелетке толмаған;
• ол дене немесе психикалық кемістіктеріне байланысты өзін-өзі қорғай алмайды;
• ол сот ісін жүргізу тілін білмейді;
• қылмыс үшін он жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру немесе өмір бойы бас бостандығынан айыру қатер төндіреді;
• ол күзетпен ұсталады;
• сотта мемлекеттік айыптаушы қатысады;
• процестік келісім туралы өтінішхат мәлімделді (толық тізбе — ҚПК 67-бабының 1-бөлігінде).

Ақы төлеу: негіздер болса, процесті жүргізуші орган күдіктіні немесе айыпталушыны заң көмегіне ақы төлеуден толық немесе ішінара босатуға міндетті. Онда адвокаттың еңбегіне мемлекет есебінен ақы төленеді (ҚПК 68-бабының 5-бөлігі). Қорғаушыдан тек ақшаның жоқтығына байланысты бас тарту қабылданбайды (ҚПК 69-бабының 1-бөлігі).

Әдеп кодексі бойынша тағайындалған адвокаттың міндеттері шарт бойынша жұмыс істейтін адвокаттың міндеттерімен бірдей (Кодекстің 13-тармағы). Айырмашылық басқада: тағайындалған адвокатты сіз таңдамайсыз. Өзіңіз таңдағыңыз келсе, мұны кез келген сатыда жасауға болады.

Іс барысында адвокатты ауыстыруға бола ма

Иә. Күдікті немесе айыпталушы басқа адвокатты немесе бірнеше адвокатты шақыра алады (ҚПК 68-бабының 1-бөлігі) және кез келген сәтте қорғаушыдан бас тартуға құқылы (ҚПК 69-бабының 1-бөлігі). Бас тарту жазбаша ресімделеді немесе хаттамада тіркеледі.

Мұны шығынсыз қалай жасауға болады:

• Алдымен жаңа адвокатты табыңыз, содан кейін бұрынғысынан бас тартыңыз. Кейбір жағдайларда қорғаушыдан бас тарту мүлдем қабылданбайды — мысалы, күдікті кәмелетке толмаған болса немесе оған өмір бойы бас бостандығынан айыру қатер төндірсе (ҚПК 69-бабының 2-бөлігі). Онда тек ауыстыру туралы әңгіме болады.
• Бұрынғы адвокатпен шартты оның талаптары бойынша бұзыңыз — шартта бұзу туралы тармақ дәл осы үшін керек.
• Құжаттардың көшірмелерін алыңыз. Клиенттің талап етуі бойынша адвокат іс бойынша құжаттардың көшірмелерін жұмыс аяқталғаннан кейін үш жыл бойы сақтауға міндетті (Заңның 33-бабы 7-тармағының 12) тармақшасы).

Ескеріңіз: жаңа қорғаушы істі ол қай жерде тұрса, сол жерден жалғастырады. Ол келгенде бұрын жүргізілген жауап алулар мен сараптамалар қайталанбайды (ҚПК 69-бабының 3-бөлігі). Сондықтан адвокатты тергеу аяқталар алдында емес, ертерек ауыстырған дұрыс.

Клиенттен айырмашылығы, адвокаттың өзі қылмыстық істен жай ғана кете алмайды: ол қабылдаған қорғаудан бас тартуға құқылы емес (ҚПК 66-бабының 5-бөлігі, Заңның 33-бабының 10-тармағы). Қорғаудағы адамның немесе адвокаттың көзқарасы бойынша үкім әділетсіз болса, адвокат оған шағым беруге міндетті (Заңның 33-бабының 10-тармағы). Бұл қалай өтетіні «Үкімге қалай шағымдану керек» мақаласында айтылған.

Басқа қаладағы адвокат және қашықтан жұмыс

Адвокаттың тіркелген қаласы оның жұмысын шектемейді. Адвокат Қазақстанның бүкіл аумағында адвокаттық қызметпен айналысуға құқылы (Заңның 46-бабының 7-тармағы), сондықтан Астанадағы адвокат Алматыдағы, Қарағандыдағы немесе облыстағы іс бойынша қорғай алады, керісінше де солай.

Адвокат басқа қалада болса, неге назар аудару керек:

• Жауап алуларға және сотқа кім келеді. Тергеу әрекеттері мен отырыстар жеке қатысуды талап етеді. Мұны алдын ала талқылап, сапарларды шартқа жазып қою керек.
• Ұстау кезінде не істеу керек. Таңдалған қорғаушы 24 сағат ішінде келе алмаса, тергеуші басқасын шақыруды ұсынады, ал бас тартсаңыз, қорғаушы тағайындайды (ҚПК 68-бабының 4-бөлігі). Адвокат іске бес тәуліктен астам қатыса алмаса, дәл сол қағида қолданылады (ҚПК 68-бабының 3-бөлігі).
• Қашықтан не істеуге болады. Консультациялар, құжаттарды талдау, өтінішхаттар мен шағымдар дайындау, органдармен хат алмасу. Қылмыстық қудалау органы адвокатты тергеу әрекеттері туралы онымен келісілген мерзімде хабардар етуге тиіс (Заңның 35-бабының 7-тармағы), сондықтан сапарларды жоспарлауға болады.

Дәл қазір не істеу керек

1. Қорғаушысыз түсініктеме мен айғақ бермеңіз — «жай сөйлесу» үшін де, жауап алуға дейін дәлізде де. Айғақты тек қорғаушының қатысуымен беру құқығы ҚПК 64-бабы 9-бөлігінің 6) тармағында бекітілген.
2. Адвокаттан лицензия нөмірі мен алқаның атауын сұраңыз және оны алқа мүшелерінің тізімінен табыңыз.
3. Алғашқы кездесуде істі кім жеке жүргізетінін, алдағы күндері не істеу керегін және байланысты қалай ұстайтынын сұраңыз.
4. Нәтижеге кепілдік беретіндерден немесе «мәселені шешуді» ұсынатындардан бас тартыңыз.
5. Бес елеулі талаптың барлығы бар жазбаша шарт жасасыңыз және өз данаңызды алыңыз.
6. Адвокатқа ақша болмаса — қорғаушы туралы өтінішхат мәлімдеңіз. Онда оның қатысуы міндетті болады (ҚПК 67-бабы 1-бөлігінің 1) тармағы), ал ақы төлеуді мемлекет өз мойнына алуы мүмкін (ҚПК 68-бабының 5-бөлігі).

Қылмыстық іс бойынша адвокат көмегі қажет

Сізді жауап алуға шақырса, сізде тінту жүргізілсе немесе жақыныңызды ұстаса, алғашқы айғақтарға дейін адвокатпен сөйлесуден бастаған жөн. Кездесуге дейін оның лицензиясын және алқа мүшелігін тексеріңіз.

Адвокат Айдар Советбеков қылмыстық істер бойынша қорғайды — Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша, сотқа дейінгі тексеруден апелляцияға дейін, оның ішінде қашықтан. Телефон +7 707 995 03 08.

Тергеу сатысындағы қорғау → · Адвокат туралы · Байланыс

Сондай-ақ оқыңыз: Қылмыстық іс бойынша адвокат консультациясы · Жауап алуға шақырды: куә ме, күдікті ме · Ұсталған кезде не істеу керек · Үкімге қалай шағымдану керек: мерзімдер, апелляция, кассация · Сот үкімін шағымдану