ҚР ҚК 194-бабы — қорқытып алу: құрамы, жазасы және қорғау

Заң нені қорқытып алу деп санайды

194-баптың бірінші бөлігі құрамды екі элемент арқылы сипаттайды: талап ету және қорқыту.

Талап ету үш нәрсеге қатысты болуы мүмкін. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 23 маусымдағы № 6 «Қорқытып алу туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы (1-тармақ) әрқайсысын ашып көрсетеді:

• бөтен мүлік — заттар, ақша, оның ішінде шетел валютасы, бағалы қағаздар, зияткерлік қызмет нәтижелері, фирмалық атаулар мен тауар белгілері;
• мүлікке құқық — өсиет, сақтандыру полисі, қолхат, шарт, құндылықтарды алуға сенімхат, мүлік алуға құқық беретін өзге де құжат;
• мүліктік сипаттағы басқа да әрекеттер — баламасыз мазмұндағы қызметтер: «үй-жайды күзеткені» үшін немесе өнімді өткізуге «жәрдемдескені» үшін төлем, борыштық қолхатты жою, ортақ мүліктегі үлестен бас тарту, пайыздық мөлшерлемелерді төмендету, қандай да бір жұмыстарды орындау.

Қорқыту бап бойынша үш түрлі болады: зорлық-зомбылық қолдану; бөтен мүлікті жою немесе бүлдіру; жәбірленушіні немесе оның жақындарын масқаралайтын мәліметтерді, не жария етілуі жәбірленушінің мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де мәліметтерді тарату.

Сот бап диспозициясындағы қорқытудың нақты түрін анықтауға міндетті. Бұл ретте нысанның маңызы жоқ — ауызша немесе жазбаша, жеке өзі немесе делдал арқылы айтылған, ашық немесе жасырын. Маңыздысы басқа: қорқытудың мазмұны жәбірленуші тарапынан оның нақты мәніне сәйкес біржақты қабылдануға тиіс (қаулының 2-тармағы). Қорқытуды кім орындамақ болғанының — қорқытып алушының өзі ме, әлде оның сыбайластары ма — да маңызы жоқ.

Мүлікті жоюмен қорқыту үшін бөлек талап бар: ол шынайы және жәбірленушіге үрейлендіру ықпалын жасауға қабілетті болуға тиіс (4-тармақ). Егер мүлік ҚР ҚК 202-бабының мән-жайларында нақты жойылса немесе бүлдірілсе, екі қылмыстың жиынтығы шығады.

Жария етумен қорқыту үшін мәліметтердің шындыққа сәйкес келу-келмеуінің маңызы жоқ (5-тармақ). Елеулі зиянды ешкімді масқараламайтын ақпарат та келтіруі мүмкін: бизнеске залал әкелетін коммерциялық құпияны, бала асырап алу құпиясын, отбасылық және жеке өмір туралы мәліметтерді жария ету.

Аяқталу сәті — бүкіл баптың түйінді тұсы. Қорқытып алу жәбірленушіге қорқытумен ұштасқан мүліктік талаптар қойылған сәттен бастап аяқталған деп саналады — кінәлінің мақсатына жеткен-жетпегеніне, мүлік алған-алмағанына немесе өзіне керек әрекеттерге қол жеткізген-жеткізбегеніне қарамастан. Құрам формальды. Сондықтан «мен ештеңе алған жоқпын ғой» деген сөз 194-бап бойынша қорғану тәсілі ретінде жұмыс істемейді.

Осыдан байқала бермейтін тұжырым шығады: егер қорқытып алушы өз қорқытуын орындап, жәбірленушіге қасақана өлім келтірсе, бұл қорқытып алу мен кісі өлтірудің жиынтығы болады — қорқытып алу құрамы ол сәтте орындалып қойған, ал кісі өлтіру оның шегінен шығады (қаулының 10-тармағы).

Жәбірленуші меншік иесі ғана емес, мүлік өзінің қарамағында немесе күзетінде болған адам, сондай-ақ олардың жақындары да бола алады. Жақындар қатарына Жоғарғы Сот жақын туыстарды ғана жатқызбайды: 15-тармақта заңды некеде тұрмаған жұбайлар, күйеу жігіт пен қалыңдық, қамқоршылар мен қорғаншылар өз қамқорлығындағылармен бірге тікелей аталған.

194-баптың бөліктері бойынша жаза

4-бөлік — аса ауыр қылмыс, және бұл көрінгеннен де маңыздырақ. ҚР ҚК 11-бабы бойынша аса ауыр деп он екі жылдан астам бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қасақана әрекеттер танылады. 194-баптың 4-бөлігінің жоғарғы шегі — он бес жыл, яғни ол осы шектен асады. Ұрлық, иемдену, алаяқтық сияқты көрші жымқыру баптарында төртінші бөліктер он екі жыл шегімен ауыр болып қалады. Осы айырмашылыққа байланысты 194-баптың 4-бөлігі бойынша ескіру мерзімі он бес жылды құрайды, ал татуласуға байланысты босату мүлдем қолжетімсіз.

2-бөліктегі зорлық-зомбылықты Жоғарғы Сот нақты шектейді (6-тармақ): бас бостандығын шектеу, дене ауыртпалығын келтіру, соққы беру, ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтіру. Денсаулыққа ауыр зиян — бұл 3-бөліктің 1) тармағы, және бұл ретте ҚР ҚК 106-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді: жасалған әрекет 194-баппен толық қамтылады. Бірақ егер ауыр зиян абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соқтырса, 194-баптың 3-бөлігінің 1) тармағы мен 106-баптың 3-бөлігінің жиынтығы болады (10-тармақ).

Бұл ақшалай қанша. 194-бап үшін ірі мөлшер — 1 000 АЕК-тен асатын мүлік құны немесе залал мөлшері (ҚР ҚК 3-бабының 38) тармағы), аса ірі — 4 000 АЕК-тен асатын (3) тармақ). 2026 жылы АЕК 4 325 ₸ тең, яғни ірі деп 4 325 000 ₸ жоғары, аса ірі деп 17 300 000 ₸ жоғары сома саналады.

Мұнда көптеген талдауларда жоқ бір нәрсе бар. 3-бөлік алынған мүлік туралы емес, «ірі мөлшерде мүлік алу мақсатындағы» талап туралы айтады. Жоғарғы Сот мұны тікелей растайды: 3-бөліктің 2) тармағы немесе 4-бөліктің 2) тармағы бойынша саралау үшін мақсатқа жеткен-жетпегеннің маңызы жоқ (11-тармақ). Сома айыпталушыға нақты өткеннен емес, талаптың өзінен алынады.

Жауаптылық жасы. ҚР ҚК 15-бабының жалпы ережесі бойынша — 16 жастан. Бірақ 194-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері жауаптылық 14 жастан басталатын құрамдар тізбесінде тікелей аталған. 1-бөлік бұл тізбеге кірмейді.

ҚР ҚК 194-бабының нормалары 2026 жылғы 20 қазанда қолданыстағы редакция бойынша келтірілген; соңғы өзгерістер ҚР 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен енгізілген. Ресми мәтін — Әділет сайтында.

Шынымен бар борыш: қорқытып алу ма, өз билігінше әрекет ету ме

Бұл — 194-бап бойынша ең жиі кездесетін және ең даулы жағдай: адам өз ақшасын — қарызды, толық төленбеген соманы, бизнестегі үлесті — қайтаруға тырысады, дауысын көтеріп сөйлейді, нәтижесінде қорқытып алуға күдікті болып шығады.

Мұндағы шекара әңгіменің ырғағымен емес, Жоғарғы Сот қаулының 13-тармағында қорқытып алуды өз билігінше әрекет етуден (ҚР ҚК 389-бабы) ажырата отырып талдайтын үш белгімен жүргізіледі.

• Объект. Қорқытып алудың негізгі объектісі — меншік қатынастары, ал денсаулық, абырой мен қадір-қасиет қосымша болып табылады. Өз билігінше әрекет етудің негізгі объектісі — басқару тәртібі, ал жеке тұлға мен меншік оларға зиян келтірілген жағдайда ғана қосымша болады.
• Субъективтік жағы — басты өлшем. Қорқытып алу пайдакүнемдік ниетпен сипатталады: қорқытып алушы өзі талап етіп отырған нәрсеге нақты да, болжамды да құқығы жоқ екенін сезінеді және басқаның есебінен заңсыз баюға ұмтылады. Өз билігінше әрекет еткенде пайдакүнемдік ниет жоқ: адам осы мүлікке немесе өз пайдасына жасалатын осы әрекеттерге нақты немесе болжамды құқығы бар екенін ұғынады және дәл соны беруін қалайды.
• Объективтік жағы. Қорқытып алу — талап қойылған сәтте аяқталатын формальды құрам. Өз билігінше әрекет ету — материалдық құрам: азаматтардың, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру түріндегі салдар қажет. Елеулі зиян жоқ болса — 389-баптың құрамы да жоқ.

«Болжамды» деген сөзге назар аударыңыз. Құқық даусыз әрі сот шешімімен расталған болуға міндетті емес. Адамның өзін талап етуге құқылы деп адал ниетпен есептегені жеткілікті. Сондықтан қолхат, қарыз шарты, мәміле талаптары туралы хат алмасу, төлем құжаттары, ақшаның шынымен берілгені туралы куәлардың айғақтары — бұл екінші кезектегі қағаздар емес, саралаудың өзін айқындайтын нәрсе.

Жазадағы айырмашылық бұл ретте орасан зор. 389-баптың 1-бөлігі — 80 АЕК-ке дейінгі айыппұл немесе жиырма тәулікке дейінгі қамаққа алу. Тіпті 3-бөлік — елеулі зиян келтірген, зорлық-зомбылық қолданып немесе оны қолданамын деп қорқытып не адамдар тобы алдын ала сөз байласып жасаған өз билігінше әрекет ету — үш жылға дейін бас бостандығынан айыру. 194-баптың 1-бөлігі бойынша төрт жылға және 2-бөлігі бойынша жеті жылға қарсы.

Қорқытып алудың тонау, қарақшылық және мәмілеге мәжбүрлеуден айырмашылығы

Тонау (191-бап) және қарақшылық (192-бап). Ажыратуды Жоғарғы Сот 14-тармақта береді: тонау немесе қарақшылық кезінде зорлық-зомбылық — мүлікті иемдену және оны ұстап қалу құралы болса, қорқытып алуда дене зорлығы қорқытуды бекемдейді, ал қорқытудың өзі дереу емес, біршама уақыттан кейін, алыс-жақын болашақта жүзеге асырылады. Қарақшылық — бұл өмірге немесе денсаулыққа қауіпті зорлық-зомбылықпен ұштасқан, не осындай зорлық-зомбылықты дереу қолданамын деп қорқытумен жасалған шабуыл. Қорқытып алу болашаққа бағытталған: «әйтпесе жаман болады».

Бұл ретте Жоғарғы Сот жиі назардан тыс қалатын ескертпе жасайды: мүлікті кінәлі талап қойылған сәтте бірге алған жағдайда да қорқытып алу болады. Ақшаның бірден берілгені жасалған әрекетті тонау етпейді — қорқытудың не болғанына қарайды.

Мәміле жасасуға мәжбүрлеу (248-бап). Құрам өте ұқсас: зорлық-зомбылық қолданамын, бөтен мүлікті жоямын немесе бүлдіремін не мәліметтер таратамын деп қорқыту арқылы мәміле жасасуға немесе одан бас тартуға мәжбүрлеу. Бірақ диспозицияның өзінде ескертпе тұр — «қорқытып алу белгілері болмаған кезде». Ажырату зат бойынша жүреді: 248-бап мүлікті өтеусіз алуға емес, мәмілені жасасуға немесе бұзуға көндіруге бағытталған. 248-баптың 1-бөлігі бойынша жаза — екі жылға дейін бас бостандығынан айыру, 194-баптың 1-бөлігі бойынша төрт жылға қарсы.

Арнайы құрамдар. Егер қорқытып алудың заты радиоактивті материалдар (284-бап), қару, оқ-дәрі, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар (291-бап) не есірткі немесе психотроптық заттар (298-бап) болса, осы баптар қолданылады және 194-бап бойынша қосымша саралау талап етілмейді (қаулының 16-тармағы).

Істі қашан тоқтатуға немесе қайта саралауға болады

Жәбірленушімен татуласу. ҚР ҚК 68-бабының 1-бөлігі бойынша ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа, өлім келтірумен байланысты емес қылмыс жасаған адам, егер жәбірленушімен татуласса және келтірілген зиянды, оның ішінде медиация тәртібімен өтесе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға тиіс. Тұжырым міндеттеуші. 194-бап үшін бұл тек 1-бөлік — ауырлығы орташа жалғыз бөлік.

194-бап бойынша нені жоқ екенін бөлек айту керек. Қорқытып алу сыбайлас жемқорлық қылмыстарына жатқызылмаған — ҚР ҚК 3-бабының 29) тармағындағы тізбеде ол жоқ. Сондықтан, мысалы, лауазымдық иемдену бойынша қолданылатын шектеулер мұнда туындамайды.

2 және 3-бөліктер — ауыр қылмыстар, 68-баптың 1-бөлігінің жалпы ережесі оларға қолданылмайды. 68-баптың 2-бөлігі қалады: кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас баласы бар әйелдер, жас баласын жалғыз тәрбиелеп отырған ерлер, 58 жастан асқан әйелдер мен 63 жастан асқан ерлер, ауыр қылмысты бірінші рет жасаған болса, татуласқан кезде босатылуы мүмкін. Бірақ онда шарт бар — қылмыс өлім немесе адам денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты болмауға тиіс. Демек, 194-баптың 3-бөлігінің 1) тармағы үшін бұл есік те жабық, ал 3-бөліктің 2) тармағы (ірі мөлшер) үшін ашық қалады.

4-бөлік — аса ауыр қылмыс, татуласу мүлдем қолданылмайды. Оған қоса 68-баптың 4-бөлігінің 7) тармағы қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстарды бөлек алып тастайды.

Осы бап бойынша шынымен жұмыс істейтін қорғану желілері:

• Талап етілгенге құқық. Егер адам талап еткен мүлік немесе әрекет оған заң бойынша не шарт бойынша тиесілі болса — немесе ол тиесілі деп адал ниетпен есептесе — 194-бап мағынасындағы пайдакүнемдік ниет жоқ. Бұл 389-бапқа немесе істі тоқтатуға апаратын жол.
• Қорқыту болмаған. Құрам диспозициядағы қорқытудың нақты түрін талап етеді. Өткір әңгіме, табандылық, сотқа жүгінемін немесе полицияға хабарласамын деген уәде 194-бап мағынасындағы қорқыту болып табылмайды. Қорқытудың мазмұны жәбірленуші тарапынан біржақты қабылдануға тиіс — ал мұны дәлелдеу керек, әрі оны айыптау тарапы дәлелдейді.
• Мүлікті жоюмен қорқыту шынайы болмаған. Қорқытудың бұл түрі үшін Жоғарғы Сот шынайылықты және үрейлендіруге қабілеттілікті тікелей талап етеді.
• Талап мөлшері. 3-бөлік ірі мөлшерде мүлік алу мақсатына құрылғандықтан, талап сомасын қайта есептеу істі 3-бөліктен 1 немесе 2-бөлікке — яғни татуласу қолжетімді санатқа — ауыстыруы мүмкін.
• Бірнеше реттілік. ҚР ҚК 12-бабы бойынша, егер бұрын жасалғаны үшін адам сотталған не жауаптылықтан босатылған болса, бірнеше реттілік туындамайды. Және бөлек: бірыңғай ниетпен және мақсатпен қамтылған бірдей әрекеттер қатары — бұл жалғаспалы қылмыс, бірнешеу емес, біреу. Бір ғана борыш туралы бірнеше рет еске салу бірнеше реттілік болып табылмайды.
• Сөз байласу. Бұл белгі әрекеттер басталғанға дейін дәлелденген уағдаластықты талап етеді, жай ғана адам саны екеу болғанын емес.

Тәжірибеден

Сенім білдірушілердің пікірлерінде 194-бап бойынша айыптау нақты борышты қайтару талабына құрылған іс бар: адамды борышты қайтаруға тырысқан кезде қорқытып алды деп айыптаған. Қылмыстық іс қылмыс құрамының болмауына байланысты тоқтатылды (2026 жылғы наурыз).

Істің мән-жайын мұнда келтірмейміз — іс жария емес. Бірақ мұндай істер бойынша қорғану бағыты үлгілік әрі түсінікті: борыштың шын мәнінде болғанын, сенім білдірушінің өзін қайтаруды талап етуге құқылы деп адал ниетпен есептегенін және оның сөздерінде 194-бап диспозициясындағы нақты қорқытудың болмағанын дәлелдеу. Мұны құжаттармен және хат алмасумен көрсете алған кезде қорқытып алудың міндетті белгісі — пайдакүнемдік ниет — күйрейді.

Дәл қазір не істеу керек

1. Адвокатсыз түсінік бермеңіз — оның ішінде жауап алу хаттамасы әлі жоқ сотқа дейінгі тексеру кезінде де. Онда айтылған сөз айыптаудың негізіне жатады.
2. Құқығыңызды растайтынның бәрін жинаңыз. Шарттар, қолхаттар, аударымдар туралы үзінді көшірмелер, актілер, чектер, ақша берілгені туралы куәлардың айғақтары. 194-бап бойынша бұл — басты құжаттық қабат: ол пайдакүнемдік ниетке қарсы жұмыс істейді.
3. Хат алмасуды толық сақтаңыз. Жекелеген скриншоттармен емес, мессенджерден толық жүктеп алу арқылы. Борышты қайтару туралы диалогтан жұлып алынған бір сөйлем оңай қорқыту болып оқылады; бүкіл диалог әдетте басқаша оқылады.
4. Ештеңені жоймаңыз. Жойылған хат алмасу қалпына келтіріледі, ал жою фактісі сізге қарсы түсіндіріледі.
5. Ақша немесе мүлік беру үшін кездесу тағайындамаңыз және адвокатпен сөйлеспейінше оларды қабылдамаңыз.
6. Арыз берушімен тікелей келіссөз жүргізбеңіз. Іс қозғалғаннан кейін «мәселені шешуге» тырысу оңай жаңа дәлелдемеге айналады.
7. Іс қай бөлік бойынша қозғалғанын және сома қалай есептелгенін тексеріңіз. Бөлікке ауырлық санаты да, ескіру мерзімі де, татуласу мүмкіндігінің өзі де байланысты — ал қаулыдағы сома жиі арыз берушінің сөзінен алынады.

Қорқытып алу ісі бойынша көмек қажет

Адвокат Айдар Советбеков қорқытып алу істері бойынша, оның ішінде борыштық және іскерлік қатынастардан туындаған даулар бойынша қорғайды — Астанада және бүкіл Қазақстан бойынша, сотқа дейінгі тексеруден апелляцияға дейін, оның ішінде қашықтан.

Ұрлық, тонау, қарақшылық және қорқытып алу істері бойынша қорғау → · Байланыс

Сондай-ақ оқыңыз: ҚР ҚК 188-бабы — ұрлық · ҚР ҚК 190-бабы — алаяқтық · Қылмыстық істер бойынша ескіру мерзімі · Жауап алуға шақырды: куә ме, күдікті ме · Ұстау кезіндегі және тергеу сатысындағы адвокат