Қазақстанда шартты түрде мерзімінен бұрын босату: шарттары, мерзімдері және тәртібі

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға қанша мерзімнен кейін өтінішхат беруге болады

Мерзім үкімнің күнінен емес, фактілік өтелген жазадан есептеледі — және оған үкім заңды күшіне енгенге дейін күзетпен ұсталған уақыт қосылады (ҚР Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 2 қазандағы № 6 нормативтік қаулысының 6-тармағы). Бұл маңызды деталь: өтінішхат беру құқығы сотталған ойлағаннан ерте туындайтыны жиі кездеседі.

Жалпы мерзімдер — ҚР ҚК 72-бабының 3-бөлігі, жеңілдікті мерзімдер — сол баптың 4-бөлігі.

Жеңілдікті санаттарға кім жатады (ҚР ҚК 72-бабының 4-бөлігі): жүкті әйелдер; жас баласы бар немесе оны тәрбиелеп отырған әйелдер; жас баласын жалғыз тәрбиелеп отырған ерлер; мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған адамдар; 58 жастан асқан әйелдер мен 63 жастан асқан ерлер; бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар.

Кестеден тыс екі шектеу. Фактілік өтелген бас бостандығынан айыру мерзімі алты айдан кем болмауы керек (ҚР ҚК 72-бабының 5-бөлігі) — яғни қысқа мерзімде «үштен бірі» формуласы өздігінен жұмыс істемейді. Бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату күші жойылған болса, мерзімдер қайта және қатаңырақ есептеледі: күшін жою негізіне қарай өтелмеген бөліктің үштен екісінен немесе мерзімнің төрттен үшінен бастап.

Кәмелетке толмағандар үшін жеке қағидалар. Кәмелетке толмаған сотталғандар үшін мерзімдер бөлек белгіленген — ҚР ҚК 86 және 87-баптарында. Ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімі де өз мерзімдерін береді: оның барлық талаптарын орындағандар үшін мерзімдер ҚР ҚК 72-бабының 3-бөлігінің 5) тармағы бойынша есептеледі және санаттардың көбінде жалпысынан қысқа, ал өмір бойына бас бостандығынан айыру кезінде босату жиырма бес жылдың орнына он бес жылдан кейін мүмкін.

Қылмыстардың немесе үкімдердің жиынтығы бойынша мерзім жиынтыққа кіретін ең ауыр қылмыс үшін белгіленген қағидалар бойынша, бірақ арифметикалық тұрғыдан түпкілікті жазадан есептеледі (№ 6 нормативтік қаулының 8-тармағы). Жазаны рақымшылық актісі, кешірім жасау немесе жоғары тұрған сот төмендеткен болса, есеп төмендетілген мерзімнен жүргізіледі.

Сот қашан босатуға міндетті, қашан өз қалауымен шешеді

ҚР ҚК 72-бабында екі түрлі құрылым бар, және олардың арасындағы айырмашылық — өтінішхат бергенге дейін түсінуге тұрарлық басты нәрсе.

Жалпы қағида. Сотталған түзелуі үшін жазаны толық өтеуге мұқтаж емес деп сот таныса, ол шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін. Мұнда барлығын соттың бағасы шешеді.

Арнаулы қағида. Белгіленген мерзім бөлігін өтеумен қатар сотталғанның жазаны өтеу тәртібін өрескел бұзуы болмаса және ол қылмыспен келтірілген залалды толық өтесе, ол шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жатады — қандай да бір қосымша шарттарсыз. Бұл № 6 нормативтік қаулының 2-тармағында тікелей түсіндірілген. Осы екі шарттың кем дегенде біреуі болмаса, мәселе жалпы қағидаға және соттың қалауына қайтады.

Өтелуі тиіс залалға тек қылмыспен тікелей келтірілген зиян ғана жатпайды, сонымен бірге сотталғаннан үкім немесе сот шешімі бойынша өндірілген өзге де сомалар жатады. Мөлшері үкіммен немесе қылмыстық істен туындайтын азаматтық талап бойынша заңды күшіне енген шешіммен белгіленеді.

Осыдан практикалық түйін шығады: шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға дайындық құқық туындағанға бір ай қалғанда басталмайды, ал жазаны өтеудің бірінші күнінен — залалды өтеу және тәртіптік жазалардың болмауы арқылы.

Кімге шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылмайды

ҚР ҚК 72-бабының 8-бөлігінде жабық тізбе берілген. Шартты түрде мерзімінен бұрын босату мына сотталғандарға қолданылмайды:

• адамдардың өліміне әкеп соққан немесе аса ауыр қылмыс жасаумен ұштасқан террористік немесе экстремистік қылмыс үшін;
• ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін — жоғарыда аталған жеңілдікті санаттардан және ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімінің барлық талаптарын орындағандардан басқа;
• кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс үшін — мұндай қылмысты кәмелетке толмаған адам 14-тен 18 жасқа дейінгі адамға қатысты жасаған жағдайдан басқа;
• қылмыстық топ құрамында адамды қасақана өлтіргені үшін — жеңілдікті санаттардан басқа;
• бас бостандығынан айыру ҚР ҚК 73-бабының тәртібімен бас бостандығын шектеуге ауыстырылғандарға;
• бұрын өмір бойына бас бостандығынан айырудан шартты түрде мерзімінен бұрын босатылғандарға;
• өмір бойына бас бостандығынан айыруды өтеу кезінде жаңа ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағандарға;
• азаптағаны үшін.

Тізбе өзгерген: оның бір тармағы ҚР 2025 жылғы 16 шілдедегі № 210-VIII Заңымен алып тасталды, сондықтан интернеттегі ескі талдауларға сүйену қауіпті.

Өтінішхатты қалай беру керек: тәртібі мен мерзімдері

Өтінішхатты сотталғанның өзі береді. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға «әкімшілік ұсынады» немесе «мекеменің комиссиясы шешеді» деген кең тараған жаңсақ түсінік. Жоқ: ҚР ҚПК 480-бабы бойынша мәселе сотталғанның өтінішхаты бойынша қаралады.

1. Мекеме хабарлайды. Заңда белгіленген мерзім бөлігі өтелгенде мекеме сотталғанға өтінішхат беру құқығының туындағаны туралы жазбаша хабарлауға міндетті — бес күндік мерзімде (ҚР ҚАК 162-бабының 1-бөлігі).
2. Сотталған өтінішхат береді — мекеме әкімшілігі арқылы.
3. Әкімшілік материалдарды он күн ішінде сотқа жібереді — сотталған өтініш жасағаннан кейін, оның жеке басын, мінез-құлқын, еңбекке және оқуға қатысын сипаттайтын деректерді, жеке ісін қоса беріп, прокурорға жазбаша хабарлайды (ҚР ҚАК 162-бабының 9-бөлігі).
4. Мекеме өз пікірін береді — түзелу дәрежесі және бүкіл мерзімді өтеу қажеттігі туралы. Бөлек сотқа сотталғанның босатылғаннан кейін қайда тұратыны және жұмысқа орналасу мүмкіндігі туралы мәліметтер ұсынылады — туыстарының жазбаша келісімі, тұрғын жай, жұмыс орнының берілуі (ҚР ҚПК 480-бабының 2-бөлігі). Бұл құжаттар алдын ала дайындалады; олардың болмауы — материалдарды қайтарудың жиі себебі.
5. Сот қарайды — өтінішхатты жеке-дара, ашық сот мәжілісінде, түскен күннен бастап бір ай ішінде. Үкімді орындау орны бойынша аудандық сот, үкім шығарған сот емес (ҚР ҚПК 477-бабы). Мамандандырылған ауданаралық соттар бұл мәселелерді қарамайды.
6. Қатысу міндетті — сотталғанның, қорғаушының, мекеме өкілінің және прокурордың (ҚР ҚПК 480-бабының 5-бөлігі, № 6 нормативтік қаулының 4-тармағы). Жәбірленуші қатысуға құқылы, бірақ оның келмеуі қарауға кедергі емес.

Сотталған мәжіліс басталғанға дейін сотқа ұсынылған барлық материалдармен танысуға, түсініктемелер, дәлелдемелер беруге және өтінішхат жасауға құқылы. Бұл қорғаушының жұмысы үшін негізгі мүмкіндік: әкімшілік мінездемеде не жазғаны және жеке іске қандай тәртіптік жазалар түскені дәл осы жерде көрінеді.

Қарау нәтижесінде сот үш қаулының бірін шығарады: өтінішхатты қанағаттандыру; бас тарту; шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартып, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл түрмен ауыстыру. Босату қаулы заңды күшіне енгеннен кейін жүзеге асырылады.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан неге бас тартады

Мерзімнің қажетті бөлігін формальды өтеу босатуға автоматты құқық бермейді — бұл № 6 нормативтік қаулының 9-тармағында тікелей айтылған. Сот мінез-құлықты мекемеде болған бүкіл кезең бойынша, оның ішінде үкімге дейін күзетпен ұсталған уақытты қоса, бағалайды, тек соңғы айларды емес: тәртіпті сақтауы, тәрбиелік іс-шараларға қатысуы, ынталандырулар мен тәртіптік жазалар, оқуға және еңбекке қатысы, залалды өтеуі, жеңілдетілген ұстау жағдайларына ауыстырылуы. Алынған және өтелген жазалардан басқа тәртіптік жазалар қалған деректермен жиынтықта бағаланады, және әрқайсысы бұзушылықтың өрескел болғаны тұрғысынан зерделенеді.

Бірақ бас тартуға болмайтын уәждер бар. № 6 нормативтік қаулының 12-тармағы соттарға заңда көзделмеген негіздер бойынша бас тартуға тікелей тыйым салады және оларды атайды:

• тағайындалған жазаның жеңілдігі;
• сотталғанның осы мекемеде аз уақыт болуы;
• сотталғанның кінәсін жоққа шығаруы;
• бұрын сотталғандығының болуы;
• ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін жаза өтеу фактісінің өзі.

Осы уәждердің кез келгені бойынша бас тарту — қаулыға шағымдану үшін негіз. Шағымдану құқығы сотталғанда, жәбірленушіде, олардың заңды өкілдерінде және қорғаушыда бар; прокурор наразылық келтіреді. Мекеме өкілі қаулыға шағымдануға құқылы емес.

Өтелмеген залал. Егер зиян объективті себептермен өтелмесе — сотталғанның мүгедектігі, жұмысқа орналасуға кедергі болатын ауруы, — сот тек осы негіз бойынша бас тартуға құқылы емес (№ 6 нормативтік қаулының 10-тармағы). Жалтару анықталса, басқа мәселе: мүлікті немесе табысты жасыру, жұмыстан бас тарту. Бұл кедергі болуы мүмкін.

Бас тартылса: жазаны ауыстыру және қайта өтінішхат беру

Өтелмеген бөлікті неғұрлым жеңіл жазамен ауыстыру (ҚР ҚК 73-бабы) — бөлек жол, және ол бойынша мерзімдер қысқа: онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс үшін мерзімнің төрттен бірі, ауыр қылмыс үшін үштен бірі, адамның өміріне немесе денсаулығына қол сұғумен байланысты ауыр қылмыс үшін жартысы. Шарты — залалдың толық өтелуі немесе режимді өрескел бұзудың болмауы, шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан өзгеше, екеуінің біреуі жеткілікті. Бірақ бұл жолдың өзі онша ауыр емес, ауырлығы орташа және ауыр қылмыстар үшін сотталғандарға ғана ашық: аса ауыр қылмыстар үшін ауыстыру көзделмеген.

Сот бас бостандығынан айыруды айыппұлмен — бас бостандығынан айырудың төрт күніне бір АЕК есебімен — немесе бас бостандығын шектеумен, күнге күн есебімен ауыстыра алады. Айыппұлға ауыстыру үшін залалды өтеу міндетті. 2026 жылы АЕК 4 325 ₸ құрайды, яғни бір жыл бас бостандығынан айыруды айыппұлға ауыстырғанда — шамамен 91 АЕК, 394 000 ₸-ге жуық. Ауыстыру кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар үшін, адамдардың өліміне әкеп соққан терроризм мен экстремизм үшін, сондай-ақ қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс үшін сотталғандарға қолданылмайды.

Маңызды процестік мән-жай: шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартқанда сот сол мәжілісте өтелмеген бөлікті неғұрлым жеңіл жазамен ауыстыруға құқылы — бірақ сотталғанның тиісті өтінішхаты болған және оның қарсылығы болмаған жағдайда ғана (№ 6 нормативтік қаулының 11-тармағы). Сондықтан өтінішхатты бірден баламасымен тұжырымдаған мәнді.

Қайта өтініш жасау. Бас тартудан кейін сол негіз бойынша қайта өтінішхатты қаулы шығарылған күннен бастап алты айдан кейін ғана беруге болады. Бірақ шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тарту осы алты ай өткенге дейін жазаны ауыстыруды сұрауға кедергі емес — және керісінше (ҚР ҚАК 162-бабының 10-бөлігі). Өмір бойына бас бостандығынан айырылған сотталғанға бас тартылған кезде қайта өтінішхат үш жылдан кейін ғана мүмкін.

Босатылғаннан кейін не болады

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату — жазаны алып тастау емес, шартпен босату. Қалған өтелмеген бөлікке сот ҚР ҚК 44-бабының 2-бөлігіндегі қағидалар бойынша пробациялық бақылау белгілейді; өмір бойына бас бостандығынан айырудан босатқанда — он жылға. Босатылған адам таңдаған тұрғылықты жері бойынша есепке тұруға және жүктелген міндеттерді орындауға тиіс.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші жойылады, егер өтелмеген бөлік ішінде адам: екі және одан көп әкімшілік құқық бұзушылық жасаса, дәлелді себепсіз жүктелген міндеттерді орындаудан екі реттен көп жалтарса немесе дәлелді себепсіз босатылғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде тіркелуге келмесе; абайсызда қылмыс жасаса — онда мәселені сот жаза тағайындау кезінде шешеді; қасақана қылмыс жасаса — мұнда күшін жою міндетті және жаза үкімдердің жиынтығы бойынша тағайындалады.

Сот сондай-ақ қосымша жаза тағайындалған және әлі орындалмаған болса, одан толық немесе ішінара босату туралы мәселені талқылауға міндетті (№ 6 нормативтік қаулының 14-тармағы).

Дәл қазір не істеу керек

1. Құқық туындайтын күнді есептеңіз — үкімге дейін күзетпен ұсталған уақытты ескере отырып. Бұл уақытты есепке алу үкімде болмаса, оны сот өтінішхатты қарау кезінде жүргізеді.
2. Мүмкін болса, залалды толық жабыңыз. Толық өтеу және өрескел бұзушылықтардың болмауы істі «сот босата алады» дегеннен «сот босатуға міндетті» дегенге көшіреді.
3. Тәртіптік жазалар мен ынталандырулар туралы құжаттарды жинаңыз. Қандай жазалардың алынғанын және өтелгенін, әкімшілік мінездемеде нақты не жазылғанын тексеріңіз.
4. Тұрмыстық және еңбекпен орналасуды алдын ала дайындаңыз — туыстарының тұруға келісімі, жұмыс орнының растамасы. Бұл құжаттарсыз материалдар соттан қайтарылады.
5. Өтінішхатты баламасымен жасаңыз — шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы, ал бас тартылған жағдайда өтелмеген бөлікті неғұрлым жеңіл жазамен ауыстыру туралы, сот екі мәселені бір мәжілісте шеше алуы үшін.
6. Адвокатты мәжіліске дейін тартыңыз, мәжілісте емес. Қорғаушының қатысуы міндетті, бірақ мәні басқада: мәжіліске дейін жеке істі және мінездемені зерделеу керек, ал бас тартылған кезде — қаулыда тыйым салынған тізбедегі уәж жоқ па, тексеру керек.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе үкімге шағымдану бойынша көмек керек пе

Адвокат Айдар Советбеков үкімді орындау сатысындағы істер бойынша жұмыс істейді — шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаны неғұрлым жеңіл түрмен ауыстыру, бас тартуға шағымдану — Астанада және бүкіл Қазақстанда, оның ішінде қашықтан.

Сот үкіміне шағымдану · Адвокат консультациясы

Мұны да оқыңыз: Үкімге қалай шағымдану керек: мерзімдер, апелляция, кассация · ҚР ҚК 99-бабы — кісі өлтіру · Сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша адвокат