ҚР ҚК-нің 120-бабы — зорлау: құрамы, жазасы және қорғау

Заң зорлау деп нені санайды

2026 жылғы ақпанда Жоғарғы Сот жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы істер бойынша жаңа нормативтік қаулы қабылдады (2026 жылғы 26 ақпандағы № 1), ол 2007 жылғы түсіндірмелерді ауыстырды. Қазір соттар 120-бапты осы қаулы арқылы оқиды: зорлау деп әйел затты адаммен оның еркіне қарсы немесе еркінен тыс, үш тәсілдің бірімен жасалған табиғи нысандағы жыныстық қатынас саналады.

• Күш қолдану — жәбірленушінің қарсылығын жеңуге бағытталған әрекеттер: соққы беру, тыныс жолдарын қысу, қолын, аяғын ұстап тұру, киімін сыпырып алу, шектеулі кеңістікте (бөлмеде, пойыз купесінде, автомобиль салонында) ұстау. Күш жәбірленушіге ғана емес, оның туыстарына немесе басқа адамдарға да қолданылуы мүмкін, егер осылайша оның қарсылығы басылса.
• Қатер төндіру — физикалық күш қолданудың нақты ниеті көрінетін әрекеттермен, ишаралармен немесе сөздермен қорқыту. Бұл үшін ҚР ҚК-нің 115-бабы (қатер төндіру) бойынша қосымша саралау талап етілмейді: қатер 120-баптың өз құрамына кіреді.
• Дәрменсіз күй — жәбірленушінің физикалық немесе психикалық жағдайына байланысты қарсылық көрсету мүмкіндігінің болмауы: жас балалық немесе қарттық шақ, физикалық кемістіктер, жан дүниесінің ауруы, өзге де ауру немесе есінен тану күйі.

Жоғарғы Сот масаң күйді жеке түсіндірді: оның дәрежесі болып жатқан нәрсенің сипатын түсінуге немесе қарсылық көрсетуге мүмкіндік бермеген болса, ол дәрменсіз күй деп танылады. Бұл кезде айыпталушының жәбірленушіні сол күйге өзі келтіргені немесе келтірмегені маңызды емес. Міндетті элемент — айыпталушы жәбірленушінің дәрменсіз екенін сезінуі керек.

Айыпталушылар бекер сенетін екі жағдай. Біріншісі: саралау үшін жәбірленушінің моральдық бейнесі, әлеуметтік мәртебесі мен мінез-құлқы, тараптардың бұрынғы қатынастары, некеде немесе бірге тұру фактісі маңызды емес. Екіншісі: қылмыс физиологиялық мағынада жыныстық қатынас басталған кезден аяқталған деп саналады.

Зорлау барысында денсаулыққа қасақана жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтіру 120-баптың диспозициясымен қамтылады және жеке саралауды қажет етпейді; қасақана ауыр зиян — бұл үшінші бөліктің 2) тармағы.

120-баптың бөліктері бойынша жаза

120-баптың санкциясы — тек бас бостандығынан айыру. Бұл бап бірде-бір бөлігінде айыппұлды, түзеу жұмыстарын немесе бас бостандығын шектеуді көздемейді.

120-бап бойынша қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады (ҚР ҚК-нің 15-бабы 2-бөлігі). Үшінші бөліктегі «өзге де ауыр зардаптар» деп Жоғарғы Сот, оның ішінде, жәбірленушінің немесе оның жақындарының өз-өзіне қол жұмсауын және қаламаған жүктіліктің басталуын түсінеді. Ұсталғаннан кейінгі алғашқы сағаттарда не болатыны және қандай мерзімдер қолданылатыны — «Ұсталған кезде не істеу керек» мақаласында.

120-бап ұқсас баптардан несімен ерекшеленеді

120-бап бойынша саралау — жалғыз ықтимал нұсқа емес, ал мерзімдердегі айырмашылық түбегейлі.

• 121-бап — сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері: сол үш тәсіл, бірақ әрекеттер табиғи емес нысанда, ал жәбірленуші ер адам да болуы мүмкін. Санкциялар барлық бөліктер бойынша 120-баппен бірдей.
• 122-бап — он алты жасқа толмағанын біле тұра, сол адаммен күш қолданбай, қатер төндірмей және дәрменсіз күйін пайдаланбай жыныстық қатынас жасау. Жәбірленушілер — 14-тен 16 жасқа дейін, бірінші бөлік бойынша жаза — 5 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру, белгілі бір лауазымдарды атқару құқығынан өмір бойына айыра отырып. Жауаптылық айыпталушы жәбірленушінің жасын бұған дейін білген жағдайда ғана туындайды.
• 123-бап — мәжбүрлеу: келісім бопсалау, мүлікті жою, бүлдіру немесе алып қою қатерін төндіру, материалдық немесе өзге тәуелділікті пайдалану арқылы алынған, бірақ күш қолдану және күш қолдану қатері жоқ. Бірінші бөлік бойынша — 3 000 АЕК-ке дейін айыппұл (АЕК 4 325 ₸ болғанда 12 975 000 ₸), түзеу жұмыстары, үш жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру. Бұл — жекеше айыптау ісі, яғни жәбірленушімен татуласқан жағдайда қысқартылады.
• 124-бап — он алты жасқа толмаған адамдарды азғыру: күш қолданбай жасалған сексуалдық сипаттағы әрекеттер, 120–122-баптардың белгілері болмаған кезде, жыныстық қатынас пен өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттерден басқа әрекеттер. Бұл бап зорлаудың негізгі құрамынан да қатаң: бірінші бөлік бойынша — 7 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру, белгілі бір лауазымдарды атқару құқығынан өмір бойына айыра отырып.

Жоғарғы Сот жеке атап көрсетті: адамды жыныстық қатынасқа қол сұғу немесе алдау арқылы — мысалы, некеге тұру туралы көрінеу жалған уәде беру арқылы — көндірген әрекеттер зорлауға оқталу деп те, мәжбүрлеу деп те сараланбайды.

Істі қашан қысқартуға немесе қайта саралауға болады

Жәбірленушінің шағымы. 120-баптың бірінші бөлігі бойынша іс — жекеше-жариялы айыптау ісі (ҚР ҚПК-нің 32-бабы 3-бөлігі): іс жүргізу жәбірленушінің шағымы бойынша ғана басталады. Шағым болмаса, Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелгеннен және кейінге қалдыруға болмайтын тергеу әрекеттерінен кейін іс жүргізу үш тәуліктен кешіктірілмей қысқартылуға жатады. Ерекшелік — ҚПК-нің 32-бабы 4-бөлігі: жәбірленуші дәрменсіз немесе тәуелді күйде болса, прокурор істі шағымсыз да бастайды немесе жалғастырады.

120-бап бойынша татуласу жұмыс етпейді. ҚК-нің 68-бабы бойынша босату тек қылмыстық теріс қылықтар мен өлім келтірумен байланысты емес шағын немесе ауырлығы орташа қылмыстар бойынша мүмкін, ал 120-баптың бірінші бөлігінің өзі — ауыр қылмыс. 68-баптың 2-бөлігіндегі тар ерекшелік қалады: кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалы әйелдер, жас баланы жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдар, 58 жастан асқан әйелдер мен 63 жастан асқан ер адамдар, өлім және денсаулыққа ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмысты бірінші рет жасағандар татуласқан жағдайда босатылуы мүмкін. Жәбірленуші кәмелетке толмаған болса, бұл да жұмыс етпейді: 68-баптың 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша баптың ережелері кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы қылмыстарға қолданылмайды — қылмысты кәмелетке толмаған адам 14-тен 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағанға қатысты жасаған жалғыз жағдайдан басқа.

Бірінші бөлікке қайта саралау. Мұнда жаңа түсіндірменің тікелей практикалық мәні бар: қылмыстық процесті жүргізетін орган жасалған әрекетті ауырлау айыптаудан 120-баптың бірінші бөлігіне қайта саралауды істе жәбірленушінің кінәліні жауаптылыққа тарту туралы жазбаша арызы болған кезде немесе сот мәжілісінде оның ауызша өтініші негізінде ғана қабылдай алады. Онсыз бірінші бөлікке өту мүмкін емес — мұны ұстанымды құру кезінде алдын ала ескеру қажет.

Оқталу және қылмыстан өз еркімен бас тарту. Адам қылмысты соңына жеткізу мүмкіндігі бола тұра, оқталу сатысында әрекеттерін өз еркімен тоқтатса, бұл — қылмыстан өз еркімен бас тарту. Бас тартуға дейін жасалған әрекеттер — соққы беру, денсаулыққа зиян келтіру, мүлікті бүлдіру — тиісті баптар бойынша дербес сараланады.

Саралаушы белгілер және сараптамалар. «Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы» деген белгі бірнеше адамның қатысуын емес, дәлелденген сөз байласуды талап етеді. Бір адамға қатысты бірнеше жыныстық қатынас қысқа уақыт аралығында бірыңғай ниетпен жасалса, «бірнеше рет» белгісі қалыптаспайды — бұл жалғасушы қылмыс. Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығы сарапшы қорытындысымен анықталады, қолданылған препараттардың қасиеттері — сараптама және мамандарды жауап алу арқылы, ал дәрменсіз күйді сот іс бойынша барлық дәлелдемелер негізінде, сараптама қажет болған кезде сарапшы қорытындысын қоса алып бағалайды. Мұндай істерде сараптамалармен жұмыс істің нәтижесін айғақтармен жұмыстан да жиі айқындайды.

Шартты түрде соттау және мерзімінен бұрын босату. Шартты түрде соттау аса ауыр қылмыстар, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар және кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы қылмыстар үшін қолданылмайды (ҚК-нің 63-бабы 6-бөлігі). Мерзімінен бұрын шартты түрде босатумен одан да қатаң: ҚК-нің 72-бабы 8-бөлігінің 4) тармағы бойынша ол кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы қылмыстар үшін сотталғандарға мүлдем қолданылмайды — яғни 3-1, 3-2 және 4-бөліктер бойынша, сондай-ақ жәбірленуші кәмелетке толмаған болса, бірінші және екінші бөліктер бойынша да. Босату мүмкін болған жағдайда аса ауыр қылмыс бойынша ол мерзімнің үштен екісін нақты өтегеннен кейін, өмір бойына бас бостандығынан айыру кезінде 25 жылдан ерте емес басталады. Сот қосымша жаза туралы — педагогтік лауазымдарды және кәмелетке толмағандармен жұмысқа байланысты лауазымдарды атқаруға өмір бойына тыйым салу туралы да талқылауға міндетті.

Ескіру мерзімдері. Бірінші және екінші бөліктер бойынша — ауыр қылмыс ретінде он жыл. 3, 3-1, 3-2 және 4-бөліктер бойынша ескіру мерзімі қолданылмайды: ҚК-нің 71-бабы оны жеке адамға қарсы аса ауыр қылмыстар және кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы қылмыстар үшін жоққа шығарады.

Дәл қазір не істеу керек

1. Алғашқы түсініктемеге дейін адвокат шақыру. Бұл санаттағы істер бойынша алғашқы түсініктемелер іс қозғалғанға дейін, жауап алу хаттамасынсыз беріледі, кейін айыптаудың негізіне солар қойылады.
2. «Орнында анықтап алсын» деп айғақ бермеу. Өзіңізге қарсы айғақ бермеу құқығы ҚР Конституциясының 19-бабы 2-тармағында бекітілген. Адвокат келгенге дейін айғақ беруден бас тарту — кінәнің белгісі емес, заңды ұстаным.
3. Жағдайды және куәгерлерді бірден белгілеу. Кім қайда болды, кім не көрді, қандай камералар жазып алуы мүмкін еді — бір аптадан кейін бұл деректер қолжетімсіз.
4. Хат-хабарды толық сақтау. Жеке скриншоттармен емес, толық шығарып алу арқылы: контекстен жұлып алынған сөйлем сізге қарсы жұмыс істейді, толық хат-хабар көбіне жалпы көріністі көрсетеді.
5. Жәбірленушімен және оның туыстарымен байланыспау. Бұл бап бойынша татуласу істі қысқартпайды, ал «келісуге» тырысу дәлелдемеге айналады — ҚК-нің 115-бабы бойынша дербес айыптауға дейін жетуі мүмкін.
6. Іс қай бөлік бойынша жүргізілетінін тексеру және қорғаушы арқылы сараптамалар туралы өтінішхат беру. Бөлікке ауырлық санаты, шартты түрде соттау мүмкіндігі, босату мерзімдері мен ескіру мерзімінің қолданылуы байланысты; сот-медициналық және психологиялық-психиатриялық сараптамалар ерте сатыда тағайындалады, кейін бұл түзетілмейді.

Жауап алу қалай өтетіні, куә мен сезіктінің мәртебелері несімен ерекшеленетіні және әркімнің қандай құқықтары болатыны — «Жауап алуға шақырды» мақаласында.

Егер жәбірленуші сіз немесе балаңыз болса

120-бап бойынша жәбірленуші тек әйел адам бола алады — құрам солай құрылған. Жәбірленуші ер адам болса, сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері 121-бап бойынша сараланады; кез келген жыныстағы балаларға қатысты 122 және 124-баптар да қолданылады. Бұл баптардың бәрі бойынша процестік кепілдіктер бірдей, ал олар туралы алдын ала сирек біледі.

Бірінші бөлік бойынша іс тек жәбірленушінің шағымы бойынша басталады. 120 және 121-баптардың бірінші бөліктері, ал 121-1-бап түгелдей осылай құрылған: бұл — жекеше-жариялы айыптау істері, арыз болмаса, іс жүргізу үш тәулік ішінде қысқартылады. Ерекшелік — жәбірленушінің дәрменсіз немесе тәуелді күйі: онда істі прокурор өзі бастайды. Қалған бөліктер бойынша және 122, 124-баптар бойынша іс арызға қарамастан қозғалады.

Бюджет есебінен өкіл. Егер жәбірленуші кәмелетке толмаған болса, сот ісін жүргізу тілін білмесе немесе физикалық не психикалық жағдайына байланысты өз құқықтарын өзі қорғай алмаса, процесті жүргізетін орган адвокаттың қатысуын қамтамасыз етеді; қаражат болмаған жағдайда оның еңбегі бюджет есебінен төленеді (ҚР ҚПК-нің 76-бабы 2-бөлігі). Нақты адвокатты орган ұсынуға құқылы емес — таңдау сізде қалады.

Жабық мәжіліс және қауіпсіздік шаралары. Сот әр жағдайда өмірдің жақын жақтары туралы мәліметтердің жария болуына жол бермеу үшін істі жабық мәжілісте қарау туралы және жәбірленуші мен куәлардың қауіпсіздік шаралары туралы шешім қабылдайды.

Жауап алу кезіндегі қорғау, әсіресе жәбірленуші бала болса. Төрағалық етуші іске қатысы жоқ немесе ар-намыс пен қадір-қасиетті қорлайтын сұрақтарды алып тастауға және процеске қатысушылардың әдепсіз мінез-құлқына жол бермеуге міндетті. Кәмелетке толмағандар қатысатын істер бойынша айғақтарды депонаттау туралы өтінішхат міндетті түрде қанағаттандырылуға жатады: жауап алу тергеу судьясында заңды өкілдің, педагог пен психологтың қатысуымен, аудио- және бейнежазба қолданыла отырып өтеді, оны сотта қайталау талап етілмейді.

Жәбірленушінің өткені және айыпталушымен бұрынғы қатынастары іске қатысы жоқ. Жоғарғы Сот тікелей көрсетті: жәбірленушінің моральдық бейнесі, әлеуметтік мәртебесі, мінез-құлқы, бұрынғы өзара қатынастары, неке немесе бірге тұру саралауға әсер етпейді.

Ауыр қылмыс ісі бойынша қорғау қажет

Адвокат Айдар Советбеков ауыр және аса ауыр қылмыстар туралы істер бойынша Астанада және бүкіл Қазақстанда қорғайды — сотқа дейінгі тексеруден кассацияға дейін, оның ішінде қашықтан.

Ауыр қылмыстар бойынша қорғау · Адвокат консультациясы

Бұны да оқыңыз: ҚР ҚК-нің 99-бабы — кісі өлтіру · Үкімге қалай шағымдану керек · Ұстау кезінде және тергеу сатысындағы адвокат